Over halsstarrigheid en gemakzucht

02 augustus 2020     door Marc Peeters

De tweede golf van de covid-19 pandemie is een feit. Het sars-CoV-2 virus laat zich niet zo gemakkelijk verslaan. Zeker niet door een legertje bewindvoerders dat de feiten voortdurend achternaloopt. Een kat-en-muisspel met nefaste consequenties.

In het licht van het toenemend aantal besmettingen roepen de overheden op tot meer burgerzin en verantwoordelijkheid. ‘We moeten met zijn allen de coronamaatregelen navolgen.’ ‘We moeten de bestaande afspraken strikt respecteren.’ ‘We moeten onze sociale contacten beperken.’ ‘We moeten niet met vuur spelen en thuisblijven als er een kans bestaat van besmet te zijn.’ ‘We moeten niet naar achterpoortjes zoeken om de regels te omzeilen.’ Dat zijn de mantra’s. Daarin werkt het ‘we’-syndroom op de zenuwen. ‘We’, hoezo ‘we’? De meeste mensen doen consequent wat de overheden in deze gezondheidscrisis vragen. Een minderheid gaat samenzitten op bomvolle terrassen, veegt zijn of haar trendy sneakers aan de voorschriften en neemt deel aan privéfeesten, illegale raveparties of samenscholingen op pleinen en straten waarbij de afstandsregels of mondmaskers een lachertje zijn. Het gaat niet alleen om hangjongeren uit de volkswijken, maar ook om beroepsmanifestanten (bv. Black Lives Matter) en ‘la jeunesse dorée’ die het woord ‘respect’ niet eens kan spellen. ‘Ze’ zijn de je-m'en-foutistes die enkel hun egoïsme willen botvieren. Hun opvatting van vrijheid is vulgair. Zodra ze met een honderdtal samendrommen, vindt de politie het te gevaarlijk om op te treden en laat ze liever betijen. Bijzonder moedig en overtuigend voor de rest van de samenleving. Zonder afdwingbaarheid en effectieve sancties (boetes en gevangenisstraffen) hebben de overheidsbesluiten weinig impact. Zo is een strikte handhaving van de verplichte quarantaine voor besmette personen of hoogrisicocontacten (superverspreiders) een vereiste, die afdoende dient gecontroleerd. Karine Moykens, voorzitster van het Interfederaal Comité Testing & Tracing, wil daarvoor een beroep doen op de lokale OCMW’s. Stekelige reactie van die kant: ‘Het kan niet de bedoeling zijn dat het OCMW een soort verklikkersrol op zich moet nemen’ (Rudy Coddens, sp.a-schepen Gent) en ‘Maatschappelijk werkers zijn geen quarantaine-flikken, daar passen wij voor’ (Philippe De Coene, sp.a-schepen Kortrijk). Lokale besturen zetten wel voluit in op contact tracing, maar de Vlaamse overheid steekt eerder stokken in de wielen dan hulp te aanvaarden.

De gedetecteerde brandhaarden van de covid-19 besmetting bevinden zich vandaag in Antwerpen en omgeving (de nabije parking), maar ook in Midden-Limburg en Zuid-West-Vlaanderen. Na aandringen bij het Vlaams Agentschap Zorg & Gezondheid en bij Sciensano is het mogelijk de uitbraken in de stad Antwerpen te lokaliseren in bepaalde districten en wijken. Volgens de nieuwe Zorgatlas Vlaanderen (het dashboard) gaat het om Borgerhout (25% van de nieuwe covid-19 besmettingen), Deurne, Dam, Seefhoek, Stuivenberg en het Kiel. Zes op de tien gevallen zijn jonger dan 40, bijna acht op tien jonger dan 50. Slechts een 40-tal gevallen zijn boven 70. Zelfs de mainstreammedia hebben intussen al gewezen op het probleem van de gesloten gemeenschappen als de Joodse, de Afrikaanse, de Marokkaanse en de Turkse. Vooral de laatste twee zijn moeilijk bereikbaar en luisteren weinig naar de communicatie van de overheid. Daarop staan hun schotelantennes niet afgesteld. In shishabars werd de waterpijp tot voor kort vlijtig doorgegeven, niets aan de hand. Bovendien spreken vooral de oudere generaties en de recent gearriveerde migranten geen of gebrekkig Nederlands, een argument dat de wenkbrauwen doet fronsen. Integratie is geen eenrichtingsverkeer, niet in België en niet in het buitenland. Het taalexcuus is tot op de draad versleten, maar past natuurlijk wonderwel in een slachtoffercultuur. Om specifiek de jongeren te bereiken is er sprake van het inschakelen van rappers en influencers. Voor het sensibiliseren van de ouderen gaat het om de imams of de rabbijnen. In Duitsland isoleren burgemeesters of regeringsleiders van de Länder (deelstaten) specifiek die wijken of plaatsen waar er sterke opflakkeringen van het coronavirus zijn vastgesteld, maar laten ze het sociale en economische leven intact in de andere stadsdelen of gebieden. Meer gefocust, minder disruptief. Meer begrip, minder onvrede. Blijkbaar is dat in de metropool Antwerpen niet toepasbaar, omdat dan onmiddellijk uit de deugdelite kreten opstijgen als ‘stigmatiseren en polariseren’. Celui qui dit la vérité, risque toujours d’être exécuté.

Een CD&V-politica die twaalf jaar geleden op een blauwe maandag tot provinciegouverneur van Antwerpen is gebombardeerd, kan zich nu manifesteren als een strenge moeder-overste die aan alle inwoners van de provincie draconische coronamaatregelen type avondklok oplegt. Onder het motto dat enkel het recht op leven een absoluut grondrecht is (De Standaard 01/08/2020). Volgens Feldwebel Bart von Brinckman in De Standaard van 29/07/2020 doet ze daarmee zelfs Bart De Wever blozen voor wie dit allemaal een koude douche zou zijn. Keep on dreaming. Collectieve bestraffing is een concept dat op pedagogisch vlak al jaren achterhaald is. Cathy Berx betreurt dat thuisisolatie van besmette mensen niet is afgedwongen. Wat heeft haar belet dat binnen een daartoe geëigend juridisch kader op te leggen? Zo niet Bart De Wever als burgemeester van Antwerpen? Zo niet de diligente Vlaamse of de vlijtig superviserende federale overheid? Waar microchirurgische precisie nodig is, hanteert de provinciegouverneur de botte bijl. Dat botst bij heel wat mensen op onbegrip en frustratie. De lokale economie is het slachtoffer bij uitstek van het recreatieve wangedrag. Voor de horeca, de winkels, de culturele manifestaties en de evenementen is het een nieuwe klap, net nu die sectoren zich enigszins aan het herstellen waren. Hun voorzorg wordt niet gehonoreerd door een overheid die zelf op dat vlak in gebreke blijft. De meesten onder hen hebben de coronamaatregelen correct nageleefd, ze vinden de opgelegde beperkingen disproportioneel. Bovendien raden de provinciegouverneur en virologen als Marc Van Ranst expliciet af naar Antwerpen te gaan, wat bij onze noorderburen al tot een negatief reisadvies heeft geleid. Algemene richtlijnen zijn eenvoudiger te controleren en te handhaven, is de dooddoener in de argumentatie. Een fijnmazige aanpak is maar mogelijk met een doeltreffend systeem van testen en contactopsporing van covid 19-besmettingen. Dat is er nog steeds niet. Hemeltergend. Zal de nalatige overheid de economische nevenschade zoals bij een lockdown vergoeden met hinder- en compensatiepremies? De horeca bv. valt vandaag tussen wal en schip. Vergeten we daarbij niet dat de beschikbare financiële middelen voortvloeien uit de inspanningen van de belastingbetalers. Dat geld met de losse pols al dan niet juridisch verplicht uitdelen, getuigt van onverantwoorde gemakzucht. De put dempen als het kalf verdronken is, blijft een behoorlijk dure aangelegenheid.

Op 30/07/2020 heeft De Tijd deze tabel gepubliceerd: 

Uit voorgaande cijfers van de Parlementaire Commissie Gezondheid (Kamer 28/07/2020) blijkt dat de provincie Antwerpen het meeste coronatests heeft uitgevoerd en het meeste positieve gevallen telt. Het aantal tests in het Brussels Gewest bedraagt minder dan in de vijf Vlaamse provincies samen. Toch wijzen Waalse en Brusselse politici c.q. journalisten Antwerpen en haar burgemeester vol leedvermaak met de vinger. Brussel ziet de splinter in andermans oog, maar niet de balk in het eigen. Gezien de samenstelling van haar bevolking en de samenleving in grote aantallen dicht bij elkaar, is de kans groot dat de stad Brussel de stad Antwerpen achterna gaat, wat intussen steeds meer blijkt uit de feiten. In vijftien van de negentien Brusselse gemeenten is op 02/08/2020 de alarmdrempel overschreden.

Gedragsverandering is geen evidentie. We leven in een wereld van radicale onzekerheid (‘Radical Uncertainty’ naar het boek van Mervyn King, hoogleraar economie aan de New York University en voormalig gouverneur van de Bank of England). Ook in het buitenland hebben bewindvoerders blijk gegeven van gebrek aan elementaire voorzienigheid, hebben ze te laat en onvoldoende gereageerd, is hun zelfgenoegzaamheid misplaatst tegenover het hoge aantal overlijdens in de besmette bevolking, is de economische en sociale schade van hun inadequaat beleid onmiskenbaar. Dat belet niet dat onze Belgische en Vlaamse gezagsdragers weer bij de koplopers behoren en dat is geen compliment. Ze blijven worstelen met ingewikkelde besluitvorming en tegenstrijdige boodschappen (waarin vooral Mega Maggie uitblinkt). Ze slagen er niet in het toch wel essentiële contactonderzoek te optimaliseren waardoor de sequentie opsporen (tracking), opvolgen (tracing) en testen blijft sputteren als een oude diesel. De druk op de huisartsen overschrijdt daardoor stilaan de limiet. Bij het Agentschap Zorg en Gezondheid krijgen die eerstelijnszorgverleners nauwelijks gehoor waardoor ze de indruk hebben in het luchtledige te werken. Een aarzelende of lakse houding doet het coronavirus juichen. Elke onachtzaamheid wordt afgestraft. Het huidige jojobeleid (van verstrenging naar versoepeling en omgekeerd) creëert nervositeit en is de facto demotiverend. De tweespalt binnen de Nationale Veiligheidsraad tussen de politieke leden enerzijds, de virologen en epidemiologen anderzijds, veroorzaakt extra verwarring, die de bevolking hoofdschuddend aanziet. Er is geen eenheid van communicatie. Ga daar maar eens aanstaan om eendrachtig het virus te bestrijden. De terugkeer van de vakantiegangers wordt in dat opzicht een lakmoesproef, vooral wat betreft de vliegtuigpassagiers, die dicht bij elkaar hun drankje en hun snack mochten nuttigen, met hun mondmasker op halfzeven. Met louter een whereabouts-formuliertje invullen, zal het virus zich niet laten verschalken.

Prof. Herman Goossens, microbioloog UAntwerpen, speelt een belangrijke rol in het uitrollen van de testcapaciteit. In Knack van 29/07/2020 zegt hij daarover: ‘Dat staat nog altijd niet op punt. Het is een complex proces. Veel landen worstelen ermee, zelfs als ze niet zo'n ingewikkelde staatsstructuur hebben als de onze. We hebben de capaciteit om 40.000 tests per dag te doen, maar meer dan 10.000 gebeuren er niet. Het afnemen en analyseren van de stalen wordt nog te centraal aangestuurd, we zijn dat aan het decentraliseren. Antwerpen zal een testcase worden: als het systeem daar voor het einde van deze week niet operationeel is, dreigt het aantal besmettingen zo sterk te zijn toegenomen dat testen geen zin meer heeft.' Geen opwekkend vooruitzicht. Zijn UAntwerpen-collega Prof. Pierre Van Damme, epidemioloog, voegt daar in De Standaard van 30/07/2020 aan toe: ‘De doorlooptijd is nog altijd een probleem en dat is heel vervelend. Huisartsen zitten te wachten op de testresultaten, terwijl alleen snelheid de patiënt kan motiveren om binnen te blijven, wat ook nodig is om het virus geen te grote voorsprong te geven.’ Op 28/07/2020 heeft federaal minister Philippe De Backer, bevoegd voor de coronataskforce, in de Kamer gezegd dat de klinische laboratoria de nodige investeringen moeten doen zodat zij hun operationele capaciteit tegen eind augustus kunnen optrekken naar 30.000 tot 50.000 tests per dag. Daarna dient die capaciteit om de twee à drie weken met nog eens 5.000 tests per dag opgedreven. In het najaar zullen op het piekmoment mogelijk tot 70.000 tests per dag nodig zijn. De hamvraag blijft of de klinische labo’s de toestellen, testmaterialen en reagentia die ze hebben besteld, op tijd zullen krijgen. De internationale concurrentie is groot. Tegelijk dienen er ook genoeg beschermingsmiddelen en wattenstaafjes (wissers) ingeslagen om het gewenste aantal stalen überhaupt te kunnen afnemen. Het aanleggen van die strategische voorraden draagt een serieus prijskaartje. Wie daarvoor moet opdraaien, is niet duidelijk. De federale overheid heeft alvast een kleine 5 miljoen euro gereserveerd om tussen te komen in de kosten van de labo’s voor het aanschaffen van extra testapparatuur en de aanwerving van extra personeel.

Los van voorgaande overwegingen blijft de vaststelling overeind dat het overheidsbeleid een labyrint is dat wemelt van inschattingsfouten, contradicties, institutionele barrières, bureaucratisch denken, dubieuze bestellingen van medisch materieel, slopende inertie en regelrechte blunders met de mondmaskervaudeville als groteske uitschieter. Bij de aanvang van de coronacrisis in maart van dit jaar communiceerden overheid en virologen (Van Ranst, Van Gucht, Vlieghe) niet op basis van medische inzichten, maar op basis van de beschikbare voorraad medisch beschermingsmateriaal, die zich beneden alle peil bevond door een nonchalante federale overheid. De experts lieten zich toen gebruiken als een schaamlapje. Angst nam het over van geloofwaardigheid. Daardoor kregen de patiënten van ziekenhuizen prioriteit over de residenten van woon-zorgcentra, waar geriaters het bestonden de meest kwetsbaren af te schrijven voor verzorging in het ziekenhuis (Richtlijn dd. 19/03/2020 van de Belgische Vereniging Gerontologie en Geriatrie voor de woon-zorgcentra). Vandaag staat één op de tien rusthuisbedden leeg, de helft daarvan is te wijten aan covid-19. Vlaanderen heeft de bedden de komende jaren wel nodig. Vanaf 2023 komen de steeds grotere babyboomgeneraties eraan. Hopelijk krijgen ze dan bijstand van gekwalificeerde, goed opgeleide en naar behoren betaalde zorgmedewerkers en van bekwaam keuken-, schoonmaak- en onderhoudspersoneel. Value for money.

De ergernis over het onverkwikkelijk schouwspel van de voorbije maanden is groot. Het toppunt is dat zelfs in crisistijd de vriendjespolitiek onbeschaamd de kop blijft opsteken. Bij gebrek aan voorraad (vernietigd tussen 2015 en 2018) bestelt Mega Maggie De Block (minister van Volksgezondheid) op 11/03/2020 5 miljoen mondmaskers bij een onervaren leverancier, een Turkse vertaler-tolk, maar wel lid van Open VLD. Dat liep faliekant af. Even later blijken er zo maar even vijf federale ministers en één Vlaamse bevoegd voor de bestelling c.q. de productie van mondmaskers en de bijbehorende filters. Een ongeëvenaarde luxe. Jammer genoeg baart de berg een muis. Van de bevlogen intenties komt weinig terecht, alvast niet op tijd. Notaris Philippe Goffin (minister van Defensie en Buitenlandse Zaken) laat de aankoopdienst van het leger een bestelling van 15 miljoen mondmaskers plaatsen bij Avrox, een mysterieuze Luxemburgse postbusfirma, opgericht door Jordaanse zakenlui en Franse voetbalmakelaars. Cui bono? Resultaat: laattijdige en vrijwel overbodige levering via de apotheken. In plaats van te werken met een elektronische applicatie (app) kiest de federale regering ervoor om het contactonderzoek van besmetting met het coronavirus toe te vertrouwen aan de deelstaten, die daarvoor een beroep doen op een consortium van de oude vertrouwde ziekenfondsen, consultant KPMG en professionele callcenters zoals IPG. Dat manueel opsporen en opvolgen loopt voor geen meter, maar kost de Vlaamse overheid wel 101 miljoen euro, 50% boven de marktprijs. Allemaal uit respect voor de sacrosancte privacyregels. Dat argument is inmiddels volledig achterhaald. Ook de Gegevensbeschermingsautoriteit heeft er geen moete meer mee dat gezondheid (algemeen belang) primeert over privacy. Overigens verkopen de ziekenfondsen gegevens over het surfgedrag op hun websites aan adverteerders, in overtreding van de privacyregels. Geen mediahaan die daarnaar kraait.

Dan toch maar een app? Het Interfederaal Comité voor Testing & Tracing hoopt vanaf september (!) over een corona-traceerapp (met DP-3T protocol) te beschikken die voor alle deelstaten werkt. De Belgische app wordt in principe een variant van het Duitse systeem (Corona Warn-app), geconcipieerd door o.m. de Vlaamse cryptograaf Bart Preneel (Hoofd COSIC-lab KU Leuven). Het functioneert op basis van anonieme bluetoothhandshakes en registreert aldus met wie een persoon in contact is geweest. Wanneer iemand positief wordt getest op covid-19, ontvangt deze persoon een code die in de app dient ingevoerd. Dan krijgen alle mensen die onlangs met de patiënt in contact zijn geweest, een anonieme melding en kunnen ze hun huisarts raadplegen voor testing. De interface dient helder te zijn om de gebruiker aan te zetten tot de juiste actie. De kostprijs voor de implementatie van de app, die gratis is voor de gebruiker, ligt voor de overheid (de belastingbetaler) zowat 30 keer lager dan die van manueel contactonderzoek. De ontwikkeling van de app Coronalert is toevertrouwd aan DevSide BV, een onbekend bedrijfje opgericht op 05/10/2007 door Jean-Paul de Ville de Goyet (JPDVG), dat daarvoor samenwerkt met de Mechelse softwarebouwer Ixor. JPDVG heeft als serieel ondernemer geen vlekkeloos parcours gereden, maar zijn offerte heeft het gehaald van de Duitse IT-reus SAP die de Corona Warn-app ontwikkelde, en van telecomoperator Proximus. Toch wel merkwaardig. ‘We werken ‘in the dark’ en maken geen reclame voor onszelf’, heeft Devside-medewerkster Violaine de Laminne de Bex verklaart aan De Tijd van 25/07/2020. A dark horse in a dark room. Noblesse oblige.

De coronamaatregelen zijn, vooral op 24/06/2020, te uitgebreid versoepeld zonder een bijbehorende eenduidige communicatie en met een te laks handhavingsbeleid. Nog altijd falen de overheden op essentiële punten om het virus aan te pakken: massaal testen, resultaten snel bekend maken, nadien de besmette personen en hun geïdentificeerde contactpersonen in quarantaine plaatsen. Om dat in de praktijk te doen slagen, moeten casemanagers ondersteund door mobiele teams, sneller aan clusteranalyse en brondetectie gaan doen, zij moeten uitzoeken hoe en waar mensen besmet zijn geraakt (minister Philippe De Backer in De Tijd 01/08/2020). De vacatures voor die functies staan nog altijd open, 5 maanden na het uitbreken van de coronacrisis. België telt actueel 9.845 overlijdens (cijfer op 02/08/2020). Zijn er vergelijkbare landen die het beduidend beter doen? Jazeker, Nieuw-Zeeland (22 overlijdens), Griekenland (208), Noorwegen (255), Finland (329), Tsjechië (384), Hongarije (597), Denemarken (615), Oostenrijk (718). Duitsland is 7,5 keer groter dan België en heeft minder overlijdens te betreuren (9.226). Tussen 30 maart en 6 april 2020 heeft de coronapandemie in Europa een piek van 50% meer oversterfte veroorzaakt, zo blijkt uit cijfers van het Franse Institut national de la statistique et des études économiques. In België was er die week 91% meer oversterfte om de daaropvolgende week naar 107% te klimmen. Daarmee is België één van de meest getroffen landen. Goed bezig? In alle objectiviteit, nee. Dat is het enige valabele antwoord, ook al willen sommige politici en journalisten de kritiek graag smoren onder het motto ‘laten we geen zondebokken zoeken’. Dat is al te gemakkelijk om elke aansprakelijkheid van bewindvoerders en beleidsmakers af te wijzen. In de privésector moet je daar niet mee aankomen. Waarom moet dat in de publieke sfeer wel kunnen? Of is dat een ‘chasse gardée’, een enclave met een andere interpretatie van de rechtsstaat?

Als besluit een cynische noot van Wim Van de Velden in De Tijd van 01/08/2020: ‘Het lijkt een illusie te denken dat het coronavirus met wortel en tak kan worden uitgeroeid. Bij dieren kan dat radicaal worden aangepakt, door elk besmet dier te euthanaseren. Bij mensen is dat geen optie, waardoor het moeilijk wordt het virus helemaal weg te krijgen.’ Zie ook klinisch psycholoog en psychoanalyticus Paul Verhaeghe (UGent) in De Standaard van 15/07/2020: ‘ Voor een sense of urgency zijn er te weinig covid-doden gevallen onder de jongvolwassenen. Het virus is een signaal, maar geen dat ons voldoende angst inboezemt. We zijn niet bang genoeg.’ Hier kan man-in-de-ton Diogenes nog een punt aan zuigen.

Marc Peeters, 2 augustus 2020.