Over de terugkeer van de barbarij in Europa

10 maart 2022     door Marc Peeters

Over de terugkeer van de barbarij in Europa

De Russische president Vladimir Poetin is in zijn grootheidswaanzin de Rubicon overgestoken richting barbaarsheid. De teerling is geworpen. In zijn zucht naar meerdere eer en glorie voor zichzelf, in zijn nostalgie naar het Sovjetimperium of het Groot-Russische tsarenrijk, in zijn streven naar behoud van zijn machtspositie in het Kremlin, heeft hij een brutale aanvalsoorlog op buurland Oekraïne gelanceerd. Onder valse voorwendsels en regelrechte leugens als de zogenaamde genocide door Oekraïne van Russischsprekende inwoners van de Donbas (de oblasten Donetsk en Loehansk).

Daarmee sluit Poetin aan bij zijn voorgangers, de Sovjetleiders Nikita Chroesjtsjov, die tanks stuurde naar Boedapest in 1956, en Leonid Brezjnev, die hetzelfde deed met Praag in 1968, om er de hervormingsgezinde regeringen omver te werpen. Mogelijk vond hij ook inspiratie bij de Amerikaanse president Lyndon B. Johnson die in 1964 een incident met de torpedobootjager USS Maddox in de Golf van Tonkin gebruikte als excuus voor grootschalige bombardementen op Noord-Vietnam, of zijn latere collega George W. Bush, die gefingeerde massavernietigingswapens in het bezit van het Irak van Saddam Hoessein als motief hanteerde voor een invasie van dat land in 2003. ‘Alle oorlogvoering is gebaseerd op misleiding’ (de Chinese generaal Sun Tzu in ‘De kunst van het oorlogvoeren’ - ca. 400 voor Christus).

De situatie in Oekraïne is de facto volledig uit de hand gelopen in een geostrategisch steekspel dat nu ontaard is in oorlog met mensenlevens als ‘collateral damage’. Nota bene in Europa dat zich beschouwt als de bakermat van de democratische beschaving. Daardoor vertoeft vooral de Europese Unie regelmatig op een wolk van morele verwaandheid die zelfverklaarde grootmachten als China en Rusland verschrikkelijk op de zenuwen werkt. Met zelfgenoegzaamheid en onbegrip creëer je geen verstandhouding. Het oude continent Europa zit vandaag geklemd tussen de Groot-Russische nostalgie van Vladimir Poetin, het verwelkte America First van Joe Biden en het zelfverzekerde China van Xi Jinping. Als het geen bloedige ernst was, zou het hele spektakel infantiel zijn.

Alle respect trouwens voor het heldhaftige Oekraïense volk dat zich met hand en tand (en molotovcocktails) verzet tegen de Russische agressor. De Oekraïense president Volodimir Zelenski is met moed en leiderschap boven zichzelf uitgestegen. In zijn mediagenieke optredens toont hij zich net als destijds die andere acteur, Ronald Reagan, ‘the Great Communicator’. Hij vertolkt zijn rol met verve en de nodige gezwollen retoriek. Wat nog niet betekent dat zijn beleid vóór het uitbreken van het conflict doordacht was. Dat dissidente standpunt is niet populair in onze mainstreammedia, de spin doctors van onze bewindvoerders. Oekraïne is een slachtoffer. En de slachtoffercultuur van vandaag brengt dan mee dat elke kritiek moet verstommen. De invasie had nooit mogen gebeuren, maar het slachtoffer is niet onbesproken. Oekraïne is geen modelstaat, het land is doortrokken van corruptie en het wemelt er net als in Rusland van de kleptocraten. 

Op 12/02/2015 hebben de leiders van Rusland, Belarus (Wit-Rusland), Oekraïne, Frankrijk en Duitsland het vredesakkoord van Minsk II ondertekend. Het voorziet dat bepaalde delen van de oostelijke provincies (oblasten) Donetsk en Loehansk een ‘speciale status’ krijgen binnen Oekraïne, wat neerkomt op meer zelfbestuur. Rusland vult die ‘speciale status’ in als volledige autonomie en als een vetorecht over het buitenlands beleid van Kiev. Dat was uiteraard niet de bedoeling en is onaanvaardbaar voor Zelenski. In de situatie tot aan de onafhankelijkheidsverklaring van de volksrepublieken Donetsk en Loehansk, erkend door Rusland op 21/02/2022, konden de burgers van het rebellerende Oost-Oekraïne niet stemmen in Oekraïne, zodat de regering in Kiev zich geen zorgen hoefde te maken over hun voorkeuren bij verkiezingen. Poetin zag dat als een aanfluiting van hun burgerrechten en bezorgde hen Russische paspoorten. Bovendien schreef Kiev de decentralisatie van de Oost-Oekraïense districten en het respect voor de rechten van de minderheden niet in de grondwet in, wat in tegenspraak was met het Minsk II-akkoord.

Wat wil Poetin? De demilitarisering van Oekraïne, een neutrale status voor het land (geen lidmaatschap van Navo of Europese Unie), de erkenning van de Krim-annexatie en de onafhankelijkheid van de volksrepublieken Donetsk en Loehansk, bij voorkeur ook een marionettenregering in Kiev. Als hij zijn appetijt helemaal wil stillen, mogelijk de heropleving van het  Novorossija-project, de aaneensluiting van de territoria van Charkov, Loehansk, Donetsk, Marioepol, Cherson, Mykolaiv en Odessa onder Russische controle. Die landcorridor omvat het volledige zuidoosten van Oekraïne, boven de Krim. Daarmee zou Oekraïne de toegang tot de Zee van Azov verliezen, die de Russische marine al heeft afgesloten bij de Straat van Kertsj.

De operatie van Poetin verloopt onder het motto ‘wie niet horen wil, moet voelen’. Om zijn doelstellingen te bereiken, gedraagt Vladimir de Verschrikkelijke zich als een woeste tyrannosaurus rex die alles vertrappelt wat in zijn weg loopt. Hij noemt de oorlog in Oekraïne een ‘speciale militaire operatie’. Op 05/03/2022 heeft de Doema, het Russische parlement, een wet gestemd, nadien ondertekend door president Poetin, die binnen- en buitenlandse nieuwsmedia verbiedt de woorden ‘oorlog’ of ‘invasie’ te gebruiken voor het conflict in Oekraïne. Wie dat toch doet, hangt een boete van minstens 5 miljoen roebel boven het hoofd en riskeert zo maar even 5 tot 15 jaar gevangenisstraf. Rusland heeft ook Twitter en Facebook geblokkeerd. Het totalitair regime muilkorft de onafhankelijke, vrije nieuwsgaring. Regeringspropaganda is al wat nog rest. De Russische staatsmedia bepalen nu het narratief. Hersenspoeling.

Niets rechtvaardigt de barbarij van een aanvalsoorlog. Al is het palmares van het Westen en vooral de Verenigde Staten van Amerika op dat vlak behoorlijk hypocriet, zie in het recente verleden de pogingen tot manu militari invoeren van de ‘democratie’ in landen als Afghanistan, Irak, Syrië, Libië. Om nog te zwijgen van de tweede helft van de vorige eeuw met het Vietnamdebacle en de vestiging van moorddadige militaire dictaturen in Latijns-Amerikaanse landen. Het is dan moeilijk de les te lezen aan China en Rusland waar despoten als Xi Jinping en Vladimir Poetin aan de macht zijn. Zeker niet met een wankele Amerikaanse democratie die eerst Donald Trump en nadien Joe Biden tot president heeft gemaakt. Lood om oud ijzer.

De berichtgeving over de oorlog in Oekraïne onderhoudt het rollercoastergevoel of het idee dat in Rusland de sociopaten nu echt uit het asiel (excuseer, het ‘forensisch psychiatrisch centrum’) ontsnapt zijn. Zoals de filosofe Hannah Arendt stelt in haar boek ‘The Origins of Totalitarianism’ (1951): ‘Totalitarisme in macht vervangt steevast alle uitmuntende, talentvolle individuen, ongeacht hun sympathieën, door gekken en dwazen van wie het gebrek aan intelligentie en creativiteit steeds de beste waarborg voor hun loyaliteit is.’

 

 

Ten days that shocked the world

Een overzicht van tien dagen Oekraïnecrisis, bepaald geen ‘décade prodigieuse’:

Masters of War

• Op 27/02/2022: ‘President Poetin heeft het militaire commando bevolen om de nucleaire afschrikkingstroepen in hoogste staat van paraatheid te brengen. Dat heeft hij aangekondigd in een toespraak op de staatstelevisie, na overleg met zijn minister van Defensie Sergej Sjojgoe en Valery Gerasimov, het hoofd van de Russische generale staf. Een deel van de 6.000 nucleaire wapens wordt paraat gemaakt. De beslissing komt er als reactie op de 'agressieve uitspraken en onwettige sancties' van het Westen, aldus Poetin. De kernwapens waarvan sprake zijn geplaatst op intercontinentale ballistische raketten, die kunnen worden afgevuurd naar Amerika. Maar Rusland beschikt ook over middellangeafstandsraketten die naar Europa kunnen worden gelanceerd. Verder zijn er gelijkaardige systemen op onderzeeërs en daarnaast ook bommenwerpers. In dat arsenaal zitten een 2.000-tal tactische kernwapens, die eigenlijk bedoeld zijn voor inzet op het terrein.’

‘Op zich is het natuurlijk louter spierballengerol’, zegt expert geopolitiek David Criekemans (professor UAntwerpen en KU Leuven) in de media. ‘Maar het Westen zou er toch beter aan doen om niet meer te communiceren over de steun die naar Oekraïne gaat. Europese politici struikelen over elkaar om te zeggen hoeveel wapens ze exact van welk type gaan leveren. Zulke uitspraken kan je doen in de aanloop naar een crisis, omdat het een ontradend effect kan hebben, maar zoiets moet je nu niet meer doen. De boodschap is wel aangekomen. Europa kan beter zwijgen over niet-humanitaire hulp die wordt gestuurd. We moeten vermijden dat we in een blijvende cascade van opbod terechtkomen. In zo’n context is een misrekening vlug gebeurd. Los van het fake news dat ongetwijfeld de ronde doet, lijkt het Russische leger toch niet de snelle opmars te maken waarop het gehoopt had. Het heeft er alles van weg dat we voor een lange, slepende oorlog vertrokken zijn. Dan is de kans op escalatie reëel.’ En dan heb je liever geen kernkoppen die op scherp staan. Gelukkig bestaat er nog een hotline tussen de Russische en Amerikaanse chef-stafs van het leger om fatale misverstanden te vermijden. Intussen is angst creëren natuurlijk ook een wapen.

Volgens de Federation of American Scientists staan er wereldwijd 12.705 kernkoppen opgesteld (lanceerbaar via raketinstallaties, bommenwerpers, marineschepen, atoomonderzeeërs): Rusland heeft er 5.977, de Verenigde Staten 5.428, China 350, Frankrijk 290, het Verenigd Koninkrijk 225, Pakistan 165, India 160, Israël 90 en Noord-Korea 20 (‘Estimated global nuclear warhead inventories 2022’). De Amerikaanse president Joe Biden reageerde alvast niet met een tegenzet op het opbod van Poetin. De Amerikanen zwijgen trouwens in alle talen over hun wapenleveringen en hun steun in de vorm van militaire satellietinformatie en inlichtingen, die ze de Oekraïense regering ongetwijfeld bezorgen. Geen tromgeroffel met de fanfare voorop, zoals in de Europese Unie. 

• De Russen hebben de gevreesde thermobarische raketten richting het front gestuurd. Thermobarische raketten of vacuümbommen onttrekken bij explosie alle zuurstof in een straal van 300 meter, waardoor elk menselijk en dierlijk leven stikt. Het wapen is daarom vooral geschikt om ingezet te worden tegen grote troepenconcentraties met lichte voertuigen of in stedelijke gebieden. De Russen omschrijven het wapen (gekend onder de naam Buratino) als een vlammenwerper, maar volgens westerse militaire experts werpt het ‘een muur van napalm’ naar zijn slachtoffers. Rusland heeft het al ingezet in Afghanistan, Tsjetsjenië en Syrië. Ook de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk hebben o.m. in 2008 thermobarische bommen gebruikt in de strijd tegen Al Qaeda in Afghanistan, specifiek in het Tora Bora-gebergte.

De Amerikaanse nieuwszender CNN heeft op 26/02/2022 een TOS-1 multiraketlanceerder gesignaleerd in de buurt van het Russische Belgorod, vlak ten noorden van Oekraïne. Eerst explodeert het thermobarische wapen, wat op zich al dodelijk is. Daarna zuigt het alle zuurstof uit de longen van de mensen die zich binnen de dodelijke straal bevinden, wat ervoor zorgt dat ook andere organen stukscheuren. Eén afgevuurde raket is voldoende om al het leven in een reeks van flatgebouwen te vernietigen. Elke TOS-1 heeft zo’n 30 raketten bij zich en staat gemonteerd op het onderstel van een T72-tank. Volgens de militaire analist Charlie Gao in het Britse blad The Mirror wordt het vooral ingezet bij straatgevechten waarbij weinig gelet wordt op zogenaamde ‘collateral damage’.

De Oekraïense tegenstand van haar kant kan, ondanks veel minder middelen dan de Russen, keihard uithalen. Zo zijn er verschillende Oekraïense aanvallen met TB2 Bayraktar-gevechtsdrones van Turkse makelij geweest op gepantserde Russische colonnes. Die drones vuren antitankraketten af en zijn  uiterst efficiënt. Maar ook Russische luchttransporten zijn opvallend kwetsbaar: de Oekraïners haalden al twee Ilyushin Il-76-transportvliegtuigen neer, vol met Russische elitesoldaten (Spetsnaz of special forces). De Oekraïense troepen viseren ook met succes de lange bevoorradingslijnen van de Russen (brandstof, voedsel, drank, tenten en materieel) die behoorlijk kwetsbaar blijken te zijn. Een Oekraïense scherpschutter heeft bovendien de bevelhebber van de Russische 7de luchtlandingsdivisie, generaal Andrej Soechovetski, doodgeschoten. De inlichtingendienst van het Oekraïense ministerie van Defensie claimt dat ook de Russische generaal-majoor Vitaly Gerasimov, vicecommandant van het 41ste leger, is gedood.

De Russische luchtmacht is veel sterker dan de Oekraïense, maar heeft na twee weken nog altijd geen monopolie op het luchtruim. Het gebrek aan interactie tussen wat de Russen in de lucht en op de grond doen, is opvallend. Er is geen tactisch gebruik van alle beschikbare middelen. Bovendien zou er een tekort zijn aan precisiewapens. Dat de Russen er niet in geslaagd zijn om het volledige luchtoverwicht af te dwingen, speelt ze nog altijd parten. Het beperkt de bewegingsvrijheid van hun grondtroepen aanzienlijk. ‘De Russen krijgen de militaire orders niet meer voldoende tot op het terrein, en vanop het terrein kunnen ze niet meer rapporteren naar boven, waardoor het moeilijk is accuraat in te spelen op de militaire ontwikkelingen’ (admiraal Michel Hofman, stafchef Defensie Belgisch leger in De Tijd 10/03/2022).

Alles wijst erop dat Poetin snel wilde doorbreken naar Kiev om dan het regime te wisselen, eerder dan het land murw te bombarderen en zo ‘hearts and minds’ te  verliezen. Complete hybris dus van de Russen, zo blijkt intussen. Kiev met voormalig wereldkampioen boksen bij de zwaargewichten Vitali Klitschko als burgemeester, maakt zich integendeel op voor een lange uitputtingsslag, een stadsguerrilla. Ivan Krastev, voorzitter van het Centre for Liberal Strategies in Sofia, verbonden aan het Weense Institut für die Wissenschaften vom Menschen, in De Morgen van 01/03/2022: ‘Iemand als Poetin is niet geïnteresseerd in het schrijven van de toekomst, hij wil het verleden herschrijven. Er is een onderscheid tussen revisionisme en revanchisme. Revisionisten willen de internationale orde van hun voorkeur uitbouwen. Revanchisten worden gedreven door het idee van vergelding.’

Het risico bestaat dat de strategie van de blitzkrieg nu plaatsmaakt voor eentje van het minder subtiele type, dat Poetin veel beter ligt en het Russische leger in steden als Grozny (Tsjetsjenië, 1999) en Oost-Aleppo (Syrië, 2016) met groot succes heeft toegepast: tapijtbombardementen op dichtbevolkte stedelijke gebieden, niet één steen nog op de andere, massa’s burgerslachtoffers. Afschrikking en terreur. Vooral Syrië was het perfecte oefenterrein voor de huidige Oekraïne-operatie. Overigens gedraagt een trouwe bondgenoot van het Westen, Saudi-Arabië, zich sinds 2015 op dezelfde manier in Jemen. Volgens schattingen van de Verenigde Naties zijn daar meer dan 130.000 burgers, onder wie vele kinderen, om het leven gekomen als gevolg van het moedwillig bombarderen van ziekenhuizen, scholen en huizen. Landen als de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en België bleven ondanks de verschrikkingen lucratieve wapenovereenkomsten sluiten met de Saudi’s of met hun doorgeefluik, de Verenigde Arabische Emiraten. Burgers in Jemen lijden niet enkel onder het geweld, maar ook onder de wetteloosheid, hongersnood en het uitbreken van ziektes. De ondervoeding bij kinderen is enorm. Is dat straks ook het lot van de Oekraïners?

Karim Khan, de Britse openbaar aanklager van het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag heeft gezegd ‘zo snel mogelijk’ een onderzoek te zullen starten naar de situatie in Oekraïne vanwege ‘vermoedelijke oorlogsmisdaden’ en ‘misdaden tegen de menselijkheid’. Bij Russische bombardementen en raketaanvallen o.m. op de steden Charkov, Soemi, Tsjernihiv, Mykolajiv en Marioepol (waar een humanitaire catastrofe dreigt) zijn ziekenhuizen, scholen en woongebouwen geraakt. Daarbij zijn ook clusterbommen ingezet, die bij explosie tot ongeveer 200 kleine bommen uitstrooien. De kans op burgerslachtoffers tijdens of na een bombardement is bijzonder groot, een derde zijn kinderen. Het verdrag van Dublin dd. 30/05/2008 inzake clustermunitie verbiedt het inzetten daarvan. 110 landen zijn toegetreden. De Verenigde Staten, Rusland, China, India, Pakistan, Turkije, Israël en Saudi-Arabië (de belangrijkste producenten en gebruikers) hebben het verdrag evenwel niet ondertekend. Rusland heeft evenmin het oprichtingsverdrag dd. 01/07/2002 van het International Criminal Court geratificeerd en dus nooit de rechtsmacht van het Strafhof geaccepteerd.

Anderzijds verbiedt artikel 2, lid 4 van het Handvest van de Verenigde Naties, waar Rusland deel van uitmaakt, aanvalsoorlogen: ‘In hun internationale betrekkingen onthouden alle Leden zich van bedreiging met of het gebruik van geweld tegen de territoriale integriteit of de politieke onafhankelijkheid van een staat, en van elke andere handelwijze die onverenigbaar is met de doelstellingen van de Verenigde Naties.’ Artikel 51 voegt daaraan toe: ‘Geen enkele bepaling van dit Handvest doet afbreuk aan het inherente recht tot individuele of collectieve zelfverdediging in geval van een gewapende aanval tegen een Lid van de Verenigde Naties, totdat de Veiligheidsraad de noodzakelijke maatregelen ter handhaving van de internationale vrede en veiligheid heeft genomen.’ De Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Dmitro Koeleba denkt dat Rusland bereid is om ‘chemische, biologische en nucleaire schade’ aan te richten in zijn land. Kiev vraagt een speciale bijeenkomst van de Conferentie over Ontwapening (CD) van de Verenigde Naties in Genève.

• De Russische ruimtevaartorganisatie Roskosmos heeft de samenwerking met haar Europese tegenhanger European Space Agency (Esa) opgeschort, zo heeft de hoogste baas van Roskosmos Dmitry Rogozin op 26/02/2022 laten weten. Eerder had Rogozin er al mee gedreigd het ruimtestation ISS op Europa of de Verenigde Staten te laten neerstorten als antwoord op westerse sancties. Het International Space Station is een groot wetenschappelijk laboratorium in de ruimte, dat in een baan om de Aarde draait. Het is een gemeenschappelijk project van Europa, Japan, Rusland (leverancier van het basisstation Mir), de Verenigde Staten en Canada. Ze vaardigen telkens astronauten af die enige tijd aan boord van het ISS wonen en er tal van experimenten uitvoeren. Vandaag verblijven er vier Nasa-astronauten, twee Russische kosmonauten en een Duitse Esa-astronaut.

• Op 04/03/2022 hebben Russische grondtroepen na beschietingen de nucleaire centrale van Zaporizja ingenomen. Het is de grootste van Europa met zes kernreactoren die goed zijn voor zo’n 20 tot 40% van de Oekraïense elektriciteitsvoorziening. De Oekraïense brandweer heeft het vuur in het trainingsgebouw kunnen blussen. Volgens het Internationaal Atoomagentschap (IAEA) is er geen gevaar voor verhoogde radioactieve straling geconstateerd. Ook zouden de reactoren veilig zijn uitgeschakeld. De beschietingen zijn uiteraard totaal onverantwoord en strijdig met het oorlogsrecht, ook al werden enkel niet-vitale onderdelen geviseerd. Rusland kan nu de elektriciteitstoevoer in het oosten van Oekraïne volledig afsluiten als het dat wil. Het is ook van plan om de dam van de waterkrachtcentrale van Kaniv, in het centrum van Oekraïne, in te nemen. Dat heeft de generale staf van het Oekraïense leger meegedeeld. De dam ligt op zowat 150 kilometer ten zuiden van de hoofdstad Kiev aan de Dnjepr-rivier.

• De Europese Unie stuurt Oekraïne wapens en munitie: machinegeweren, antitankwapens, mortieren, luchtdoelraketwerpers waaronder Stingers, en pantservoertuigen. Josep Borrell, de Hoge Vertegenwoordiger voor het buitenlands beleid van de EU, alludeerde op 27/02/2022 zelfs op gevechtsvliegtuigen uit Slovakije, Bulgarije en Polen. Ironisch genoeg gaat het om MiG-straaljagers uit het Sovjettijdperk. Slovaakse, Bulgaarse en Poolse leiders ontkenden meteen dat ze plannen in die richting hadden. Polen beklemtoonde dat het ‘zijn straaljagers niet naar Oekraïne zal sturen en niet zal toestaan dat zijn luchthavens voor dergelijke operatie worden gebruikt. We helpen aanzienlijk op vele andere gebieden.’

Polen heeft zich wel bereid verklaard om zijn 28 MiG-jachtvliegtuigen over te dragen aan de Verenigde Staten (op de Amerikaanse luchtmachtbasis van Ramstein in Duitsland) die dan maar moeten uitmaken of ze die aan Oekraïne willen leveren. Het Pentagon, het Amerikaanse ministerie van Defensie, en uiteindelijk de Amerikaanse president Joe Biden, hebben het idee verworpen, omdat dit serieuze risico’s kan inhouden voor de Navo. In een videogesprek op 09/03/2022 tussen de regeringsleiders Olaf Scholz (Duitsland), Justin Trudeau (Canada) en Vladimir Poetin (Rusland), hebben Scholz en Trudeau beloofd dat er geen Mig-gevechtsvliegtuigen in de handen van Oekraïne komen. Oef! Er is een verschil tussen met veel bombarie iets rondbazuinen en de effectieve uitvoering. In dit geval, gelukkig maar. De-escalatie graag.

Het is voor het eerst in haar geschiedenis dat de EU als supranationale instelling een beslissing tot wapenleveringen neemt. Daarvoor zet ze 450 miljoen euro opzij en nog eens 50 miljoen euro voor ander materieel zoals medische hulpgoederen. De Europese ministers van Buitenlandse Zaken hebben op 26/02/2022 de mogelijkheid besproken om EU-lidstaten die effectief wapens leveren, financieel tegemoet te komen. Dat kan via het zogenaamde European Peace Facility, een off-budget pot geld van 5,6 miljard euro. Volgens informatieleverancier Bloomberg (08/03/2022) plant de EU 'massale schulduitgiftes' om investeringen in defensie en energie te financieren. En tegelijk de Oekraïense crisis en de daarmee gecorreleerde energiecrisis te bestrijden.

Ook principieel neutrale landen als Finland, Zweden en zelfs Zwitserland hebben beslist openlijk wapens aan Oekraïne te bezorgen, net als het pacifistische Japan. Een hele ommekeer. Verschillende militaire analisten waarschuwen voor een onnodige escalatie met Rusland. ‘Al wie wapens levert aan Oekraïne, zal daarvoor verantwoordelijk worden gehouden’, zo stelde Sergej Lavrov, de Russische minister van Buitenlandse Zaken. Wat minder triomfantelijke aankondigingspolitiek en meer discretie vanwege vooral de EU zijn dus geen overbodige luxe.

Gelukkig blijft de Navo koelbloedig en weigert het bondgenootschap een no-fly zone te installeren in het Oekraïense luchtruim. Tot frustratie van Zelenski. Dat initiatief zou substantieel het risico vergroten op luchtgevechten en het neerschieten van Russische vliegtuigen. Ook dienen dan Russische luchtafweersystemen uitgeschakeld. Poetin heeft al gewaarschuwd dat het afdwingen van een no-fly zone voor hem een oorlogsdaad is (05/03/2022). Navo-grondtroepen zijn ook uitgesloten. Niemand heeft zin in een Derde Wereldoorlog, de apocalyps. Wat Oekraïne, onder aanvuring van president Zelenski, daar ook over mag denken, het vormt niet de voorhoede van de Navo of de Europese Unie tegen de Russische barbaren. Die illusie onderhouden, is onverantwoord. De tijd van de kruistochten is voorbij.

Het is bijzonder tragisch voor de Oekraïners, maar dit is een regionaal conflict. Elke directe confrontatie tussen de Navo en Rusland is te vermijden. ‘De Navo mag zich niet laten meeslepen in een oorlog. Niet in een fysieke oorlog, maar ook niet in een informatie- en propagandaoorlog (dixit premier Alexander De Croo in De Standaard 10/03/3022). Vanzelfsprekend dienen de Oekraïense oorlogsvluchtelingen zo goed mogelijk opgevangen in Europa, met o.m. medische en logistieke bijstand, totdat hun land opnieuw veilig en stabiel genoeg is om terug te keren. Vandaag zijn het geweld en het leed dat Rusland in hun land veroorzaakt, ronduit afgrijselijk. Mensonwaardig.

  Alle EU-landen, het Verenigd Koninkrijk en sinds kort de Verenigde Staten hebben hun luchtruim gesloten voor Russische vliegtuigen, inclusief privéjets van oligarchen. Het VK laat evenmin nog Russische schepen toe in de Britse havens. De Russische nieuwszenders Russia Today en Sputnik worden in de EU geweerd omdat ze als spreekbuis voor het Kremlin dienen. Censuur, ook in Europa. Dat alles hebben Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en EU-buitenlandchef Josep Borrell op 27/02/2022 bekendgemaakt. Er zijn ook extra sancties genomen tegen het regime van president Aleksandr Loekasjenko in Wit-Rusland. In een reactie heeft Moskou o.m. beslist dat vliegtuigmaatschappijen uit 36 landen niet langer welkom zijn in het Russische luchtruim.

 

 

A Hard Rain's A-Gonna Fall

De Europese Commissie en haar belangrijkste bondgenoten, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Canada, hebben op 27/02/2022 eveneens besloten acht Russische grote banken af te sluiten van het internationale betalingssysteem Swift. Swift staat voor Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication en is in 1973 opgericht door een groot aantal banken uit de VS en Europa, met de bedoeling het internationale betaalverkeer te vergemakkelijken. Het bedrijf heeft zijn hoofdzetel in Terhulpen nabij Brussel. Intussen zijn meer dan 11.000 financiële instellingen in meer dan 200 landen erbij aangesloten. Via het netwerk worden vertrouwelijke financiële gegevens, zoals betalingen en aandelentransacties, verstuurd en verwerkt. Swift voert niet zelf die betalingen uit, maar zorgt ervoor dat banken op een gestandaardiseerde en veilige manier onderling internationale transacties kunnen uitvoeren.

‘Swift is echt een centrale spil in het internationale betaalverkeer’, stelt Koen De Leus, hoofdeconoom bij BNP Paribas Fortis. ‘Als je geen toegang meer hebt, dan gaan je internationale betalingen gewoon niet meer kunnen doorgaan’ (VRT 27/02/2022). ‘Een Rus die op zijn spaarrekening euro’s heeft staan, zal die niet meer kunnen opnemen’, zegt econoom Gert Peersman (hoogleraar UGent) in De Standaard van 27/02/2022. ‘Ook wordt het lastig om geld over te schrijven naar een andere bank. Hetzelfde geldt voor de Russische staat. Die kan moeilijker aan zijn grote spaarpot met buitenlandse valuta. Die wordt geblokkeerd.’ De financiële markten sluiten niet uit dat Rusland de komende dagen rente- en aflossingsverplichtingen op overheidsschulden zal weigeren te betalen of zal uitstellen. Aanleiding is de tweede verlaging van de rating van Rusland, nu van B naar C, in een week tijd. De Amerikaanse kredietbeoordelaar Fitch stelt dat de C-rating voor Rusland de overtuiging weerspiegelt dat een wanbetaling van de overheid op handen is.

Doordat Russen nu nog nauwelijks aan buitenlandse valuta geraken, wordt het voor hen veel problematischer om goederen in het Westen aan te kopen en in Rusland te importeren. De roebel is in februari al met zowat 30% in waarde gedaald tegenover de US dollar en de euro, de beleidsrente is opgetrokken van 9,5% tot 20%. Doordat de Europese Centrale Bank en de Amerikaanse Federal Reserve geen roebels meer aanvaarden, kan de Russische munt niet meer via officiële kanalen gewisseld worden. Heel wat Russen vrezen verstoorde betalingen en vooral geldtekorten, en halen daarom nog snel cashgeld af. Dat zet de Russische overheid onder druk, ook omdat de al hoge inflatie door prijsstijgingen verder zal klimmen en aldus de koopkracht van de bevolking zal aantasten. Beleggers eisen nu 38% rendement op Russische staatsobligaties, in ruil voor het risico. De nominale coupon beloopt 12,75%.

In het ‘zwaarste pakket sancties ooit’ zitten ook exportverboden van o.m. technologie (chips) en het bevriezen van de valutareserves van de Russische centrale bank om financiering van de oorlog te beletten. Die buitenlandse tegoeden belopen ongeveer 630 miljard US dollar of 42% van het Russische bbp. Ze bestaan uit o.m. 16,4% in USD, 32,3% in EUR, 6,5% in GBP, 13,1% in RMB (Chinese renminbi) en 21,7% in goud (2.295 ton). Russische banken kunnen geen geld meer ophalen in de Europese Unie. De Verenigde Staten en Zwitserland nemen identieke sancties. De westerse tegoeden van president Vladimir Poetin en Russisch minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov worden eveneens bevroren. Het Kremlin van zijn kant gaat beslag leggen op geld dat buitenlanders en buitenlandse bedrijven in Rusland hebben gestald. Dat heeft voormalig Russisch president en momenteel vervangend voorzitter van de Russische Veiligheidsraad Dimitri Medvedev volgens het Russische staatspersbureau RIA Novosti gezegd. Westerse bedrijven die Rusland verlaten door de oorlog in Oekraïne, kunnen hun lokale filialen en productiefaciliteiten geconfisqueerd zien door de Russische staat.

Ook miljardairs-oligarchen (Arkady, Boris en Igor Rotenberg, Gennady Timchenko, Aleksej Mordasjov, Igor Sechin, Mikhail Fridman, Alisher Oesmanov) en andere kleptocraten van de Russische elite, met name de siloviki, worden aangepakt. Voor de oligarchen gaat dat o.m. over de inbeslagname van hun trusts, buitenlandse bankrekeningen, vastgoed, luxejachten en privéjets. Juridisch minder evident dan het lijkt, hun bezittingen zitten in constructies met meer poppetjes dan een matroesjka. De siloviki van hun kant (o.m. Nikolaj Patroesjev, Alexander Bortnikov, Sergej Narysjkin, Michail en Joeri Kovaltsjoek) zijn Poetin-trawanten, scherpslijpers die vanuit de veiligheidsdiensten of het leger als adviseurs aan zijn zijde in het politieke leven zijn gestapt. ‘De invloed van de siloviki is gegroeid, omdat Poetin voor serieuze uitdagingen staat en hun mening bijzonder op prijs stelt. Zij bepalen met wie hij contact heeft. Zij regelen zijn agenda, voeden zijn angsten en jagen de spanning op’, zegt Tatjana Stanovaja, oprichtster van R.Politik dat onderzoek doet naar de Russische politieke elite (De Standaard 24/02/2022).

Even terzijde, of het aan banden leggen van de oligarchen meer is dan woordenkramerij, moet nog blijken, vooral in Londen dat een magneet is voor internationaal anoniem geld, opgeborgen in offshore-schermvennootschappen, waarvan de geregistreerde aandeelhouders ‘nominees’ zijn (stromannen of -vrouwen). Londen is een walhalla voor steenrijke Russen en Arabieren. Het Verenigd Koninkrijk heeft 30 jaar het gestolen geld van Russische oligarchen ontvangen, schoongewassen en opgeborgen. Gaat de Britse hoofdstad zich van die praktijk kunnen losmaken, de augiasstal uitmesten? Nogal wat oligarchen zijn gulle sponsors van de Tories, de Conservatieve Partij van premier Boris Johnson. Wiens brood men eet, diens woord men spreekt …

Op 08/03/2022 heeft Johnson niettemin op een persconferentie aangekondigd dat het anoniem kopen van vastgoed in Groot-Brittannië aan banden wordt gelegd met een nieuwe wet tegen economische misdaden. ‘Deze wet zorgt ervoor dat we bevoegdheden hebben om overeenkomsten te ontbinden en om de tegoeden van mensen af te nemen. Je kan niet langer een nepbedrijf gebruiken om vastgoed te verbergen. We eigenen ons nieuwe machten toe die ons toelaten eigendommen in beslag te nemen.’ dixit de Britse premier. Johnson wil de Russische miljardairs kortweg onteigenen. Stoere woorden, maar of ze een structurele verandering teweeg zullen brengen, blijft de vraag. De miljardairs beschikken over gehaaide advocaten. Volgens berekeningen zou zo'n 1,8 miljard pond van de Russische investeringen in Brits vastgoed van dubieuze afkomst zijn.

Rusland dient nu voor internationaal bankverkeer uit te wijken naar zijn eigen beperkt betalingssysteem SPFS (System for Transfer of Financial Messages) of het uitgebreidere Chinese CIPS (Cross-Border Interbank Payments System), voor grensoverschrijdend betalen in renminbi (yuan). Hier zijn ongeveer twaalfhonderd banken bij aangesloten uit honderd landen, waaronder verschillende grootbanken. De keerzijde van de medaille: de Swift-sancties kunnen de dollarhegemonie in het internationaal betaalverkeer uithollen in het voordeel van o.m. de renminbi. Nogal wat Europese banken torsen een belangrijke blootstelling aan Rusland. Tegen dat de Swift-afschakeling op 12 maart aanstaande ingaat, moeten al die met Rusland gelieerde miljardencontracten voor leningen, derivaten en onderpanden uit elkaar worden gehaald zonder de markt te ontwrichten. Een werk van Hercules.

Multinationals en investeerders trekken zich terug uit Rusland. Daaronder de oliebedrijven ExxonMobil, British Petroleum en Shell, het Noorse energiebedrijf Equinor, het Noorse Staatsinvesteringsfonds, de Brits-Aziatische bankgroep HSBC, kredietkaartdienstverleners American Express, Visa en Mastercard, autobouwers Volkswagen, Volvo en General Motors, de grootste vliegtuigleasemaatschappij ter wereld AerCap Holdings, de reders Maersk en MSC, de pakjesbedrijven UPC en FedEx, technologiebedrijven Apple, Intel, AMD, TSMC en Samsung, meubelgigant IKEA, luxebedrijven LVMH, Kering, Hermès en Chanel, modeketen H&M, sportkledingfabrikant Nike, brouwer Heineken, drankenmakers Coca Cola en Diageo, hamburgerketen McDonald’s, de Britse tabaksreus Imperial Brands. De Duits-Russische beheerder van de geplande nieuwe gaspijpleiding Nord Stream 2, die gas rechtstreeks van Rusland naar Duitsland moest brengen, heeft het faillissement aangevraagd nadat de Duitse regering het project had stilgelegd.

De EU en de VS pakken dan wel uit met ongezien straffe sancties die de Russische economie isoleren van het internationale financiële bestel, maar daar is een uitzondering op: energie. Want de importeurs willen tussen het wapengekletter door de gas- en oliefacturen blijven betalen, om de continuïteit van de handel te verzekeren. Via Swift maken ze naar Rusland naar schatting 660 miljoen US dollar per dag (!) over. Dat is deels aan zichzelf, want tal van multinationals zijn via joint ventures of als aandeelhouder in bedrijven als Gazprom of Rosneft, actief betrokken bij de gas- en petroleumwinning in Rusland.

De Europese Unie heeft op 02/03/2022 voor een recordbedrag van 689 miljoen euro aan gas gekocht van Rusland. Dat heeft de Brusselse denktank Bruegel gemeld op basis van eigen berekeningen. De EU blijft Russisch gas kopen, terwijl ze tegelijkertijd de Russische economie probeert lam te leggen met sancties - waarvan betalingen voor energie zijn vrijgesteld. Dat laatste is terecht vanuit het standpunt van de Europese energiebevoorrading en de bescherming van de consument. Aldus zijn de Sberbank, de grootste staatsbank van Rusland, en de Gazprombank, de zakenbank van Gazprom, het grootste gasbedrijf ter wereld, niet getroffen door de sancties omdat zij de belangrijkste banken zijn voor de betalingen van de olie en het gas die Europa nog steeds aankoopt. Dubbelzinnigheid is altijd op de afspraak in internationale politiek.

De Russische regering heeft op 07/03/2022 een lijst goedgekeurd met daarop 48 landen die als ‘vijandig’ worden bestempeld omdat ze strenge economische sancties hebben opgelegd aan Rusland. België staat vermeld, net als de andere lidstaten van de Europese Unie. Ook Zwitserland, het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen, de Verenigde Staten, Canada, Japan, Australië en Nieuw-Zeeland komen voor op de lijst. Dat kan gevolgen hebben voor bedrijven die actief zijn in Rusland en nog openstaande rekeningen hebben. De Russische regering, bedrijven en personen die schulden hebben bij partijen uit de landen in kwestie, moeten die verplicht niet in buitenlandse valuta aflossen, maar in roebels. De Russische munteenheid verloor sinds januari al 45% van haar waarde.

 

 

Shelter from the Storm

De Europese Unie moet zich voorbereiden op de komst van miljoenen vluchtelingen uit Oekraïne. Dat heeft de Europese Commissaris van Binnenlandse Zaken Ylva Johansson verklaard. Ze heeft de EU een tijdelijke beschermingsmaatregel laten activeren om al die mensen opvang te kunnen bieden. De unie deed dat al eens in 2001, als gevolg van de oorlogen in ex-Joegoslavië en Kosovo. De maatregel houdt in dat asielzoekers uit niet-EU-landen in een noodsituatie onmiddellijk een tijdelijke bescherming krijgen. Iedereen die vlucht voor de oorlog krijgt ook toegang tot scholen, medische zorg en werk.

Meer dan 2 miljoen Oekraïners zijn al naar Europa gevlucht (cijfer 08/03/2022 Hoog Commissariaat voor de Vluchtelingen van de Verenigde Naties - UNHCR). Een ongeziene exodus. Janez Lenarcic, de Europese commissaris voor Humanitaire Hulp en Crisisbeheer, meent dat meer dan 7 miljoen mensen in Oekraïne dreigen ontheemd te raken als gevolg van de Russische invasie (27/02/2022). De VN van hun kant gaan ervan uit dat tot wel 10 miljoen mensen Oekraïne zullen verlaten. De Europese Commissie trekt daarom 500 miljoen euro uit voor humanitaire steun aan Oekraïne. Het geld is bedoeld om de nood van burgers te verzachten en vluchtelingen te verzorgen.

Op 27/02/2022 hebben de Europese ministers van Binnenlandse Zaken en Migratie effectief beslist dat Oekraïense vluchtelingen op een automatisch beschermingsstatuut kunnen rekenen. Zodra ze wat België betreft hier zijn aangekomen, zouden ze tot drie jaar verblijfsrecht kunnen krijgen. Oekraïners kunnen in de EU visumvrij rondreizen. Als bestemming is West-Europa zeer in trek. De sociale systemen in Duitsland, Nederland, België en de Scandinavische landen bieden allemaal behoorlijk royale vangnetten tegenover hun Oost-Europese tegenhangers. En uiteraard kunnen de vluchtelingen door hun statuut kiezen waar ze zich in de EU willen vestigen.

Wie als Oekraïner in België toekomt, is meteen inkomensgerechtigd. Het gaat daarbij onder meer over (minstens een jaar) het recht op een leefloon, op volledige gezondheidszorg, op een gezinstoelage via de kinderbijslag, op onderwijs voor de kinderen en op gezinshereniging. De Vlaamse regering trekt 1.000 euro uit per vluchteling bij aankomst, als steunpakket. Staatssecretaris voor Asiel en Migratie Sammy Mahdi raamt het aantal vluchtelingen dat naar België kan komen op zo’n 200.000. Omdat burgemeester van Antwerpen Bart De Wever hem op het kostenplaatje en de logistieke opvangproblemen had gewezen, noemde Mahdi hem in een emotionele uitbarsting een onmens (De Afspraak op Canvas 09/03/2022). Politiek van laag allooi.

Een lichtpuntje: Oekraïne en Rusland zijn op 28/02/2022 gestart met een poging tot diplomatieke oplossing. Delegaties van beide landen hebben elkaar al drie keer ontmoet om het terrein af te tasten voor vredesgesprekken of minstens een bestand. Er waren vooraf geen voorwaarden aan verbonden. Het optimisme over een goede afloop was niet groot. Op 10/03/2022 hebben de ministers van Buitenlandse Zaken van Oekraïne (Dmitro Koeleba) en Rusland (Sergej Lavrov) elkaar ontmoet in de Turkse badplaats Antalya. Ook de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Mevlut Cavusoglu was aanwezig. Het initiatief ging uit van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan. Poetins woordvoerder Dmitri Peskov omschreef de ontmoeting in Antalya als ‘een zeer belangrijke voortzetting van het onderhandelingsproces’. Maria Zacharova, woordvoerster van het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken, verklaarde dat Moskou niet van plan was om ‘Oekraïne te bezetten, de Oekraïense staat te vernietigen of de Oekraïense regering omver te werpen’. Words are cheap. Tot nader order heeft het gesprek in Antalya geen tastbaar resultaat opgeleverd.

Wat kan een mogelijk compromis zijn om verder bloedvergieten en vluchtelingenstromen, materiële en economische schade te vermijden? Rusland behoudt de Krim, de volksrepublieken Donetsk en Loehansk (beperkt tot hun huidige grondgebied) blijven onder Russische curatele naar analogie met Abchazië en Zuid-Ossetië in Georgië c.q. Transnistrië in Moldavië, de Navo-landen accepteren een nieuwe oostgrens en een nucleaire wapenvrije zone, Oekraïne neemt een neutrale status aan, maar de regering-Zelenski blijft in functie. Zoals elk politiek compromis komt zoiets morrend en knarsetandend tot stand na intens gepalaver. Alles is beter dan de destructie en het bloedvergieten van de oorlog.

Europees Commissievoorzitster Ursula von der Leyen heeft op 27/02/2022 nog olie op het vuur van de Russische frustratie gegooid. ‘Oekraïne zal mettertijd tot de Europese Unie behoren’, zo liet ze weten. ‘Het land is één van ons en we willen het erbij.’ Als reactie heeft de Oekraïense president Volodimir Zelenski de EU in een videoboodschap opgeroepen om zijn land onmiddellijk op te nemen als lid. Oekraïne wil dat Brussel dit doet via ‘een nieuwe speciale procedure’. ‘Ik ben er zeker van dat dit rechtvaardig is. Ik ben er zeker van dat dit mogelijk is’, klonk het. Dat is een brug te ver, over EU-lidmaatschap wordt niet op een drafje beslist. Intussen heeft de EU al wel 1,2 miljard euro geschonken aan de Oekraïense nationale bank.

Freule Ursula heeft duidelijk een wat doorzichtig maneuver uitgevoerd om zichzelf in de schijnwerpers te plaatsen. Een propagandastunt. Aan profileringsdrang (in casu tegenover Europese Raadsvoorzitter Charles Michel) geen gebrek bij onze bewindvoerders. Ook onze zoetsappige premier, Alexander de Kleine, heeft zijn duit in het zakje gedaan. Voor wie een internationale carrière ambieert, is het immers onontbeerlijk aan de goede kant van de geschiedenis te staan. ‘Een verontwaardigd Europees Parlement heeft zich achter een forse veroordeling van de Russische invasie van Oekraïne geschaard. Een strijdlustige tekst. Een oefening in luchtfietsen. Ook bij de Europarlementsleden wil het hart altijd meer dan het verstand (columnist Rik Van Cauwelaert in De Tijd van 04/03/2022).

Toch even aanstippen dat Oekraïne geassocieerd lid is van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS), waartoe een reeks voormalige Sovjetstaten behoren onder leiding van Rusland. Het economisch samenwerkingsconcept, de Euraziatische Unie, ligt Vladimir Poetin nauw aan het hart. Een EU-lidmaatschap van Oekraïne zou Poetin nog meer munitie geven om Europa te betichten van imperialistisch gedrag. De pot verwijt de ketel …

‘Ik denk dat Von der Leyen voor haar beurt heeft gesproken’, zegt UGent-hoogleraar Europese politiek Hendrik Vos. ‘Iedereen binnen de Europese Unie veroordeelt de Russische agressie en wil Oekraïne helpen, maar een lidmaatschap is voor veel lidstaten toch een brug te ver. Een land in oorlog - want dat zal Oekraïne sowieso nog een tijdje zijn - laten toetreden, zie ik niet gebeuren.’ ‘De Europese Unie klopt zich momenteel graag op de borst’ meent Tom Sauer, hoogleraar internationale politiek UAntwerpen . ‘Dit is de geopolitieke EU die Von der Leyen bij haar aantreden aankondigde en die ze nu kan waarmaken. Maar dat is net wat Poetin wilde voorkomen. De vraag is dus of hij dat allemaal maar gaat laten gebeuren. Wat hij doet, gaat tegen alle rechtsregels in. Er zijn zeker goede redenen om Oekraïne te helpen, maar we moeten toch nadenken over een mogelijke verdere escalatie uit Rusland’ (citaten VRT NWS 28/02/2022).

Sommige Europese topfiguren hebben veel weg van leerling-tovenaars, die een explosieve cocktail bereiden zonder na te denken over de mogelijke gevolgen. De opbodpolitiek van de EU is in de gegeven omstandigheden ongepast. Het is gemakkelijk peroreren vanuit een ivoren toren in Brussel, een Witte Huis in Washington of achter een ellenlange marmeren tafel in het Kremlin. Het zijn de Oekraïners die met bloed of hun leven de rekening betalen.

 

 

Navo-expansiedrang en Russisch ressentiment

Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de implosie van de Sovjet-Unie in 1991 is volgens Rusland in 1997 een basisakkoord gesloten met de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (Navo) dat ervan uitgaat dat ‘alle landen die lid waren van de Navo op 27 mei 1997 geen militairen of materieel zullen ontplooien op het grondgebied van andere landen in Europa.’ Niettemin zijn in 1999 Hongarije, Tsjechië en Polen lid geworden van het Noord-Atlantisch bondgenootschap, in 2004 Bulgarije, Estland, Letland, Litouwen, Roemenië, Slowakije en Slovenië, in 2009 Albanië en Kroatië, in 2017 Montenegro, in 2020 Noord-Macedonië. Al in 2007 zette de Navo strategische defensiesystemen neer in Polen en Tsjechië. Voor de volledigheid, EU lidstaten Finland, Ierland, Oostenrijk, Zweden, Cyprus en Malta zijn geen lid van de Navo. In het licht van de recente gebeurtenissen overwegen Finland en Zweden wel het Navo-lidmaatschap aan te vragen.

Poetin beschouwt de systematische uitbreiding van de Navo als een schending van de gemaakte afspraken en een toegenomen bedreiging voor Rusland. Op 10/02/2007 had hij hier nadrukkelijk voor gewaarschuwd tijdens de 43e Veiligheidsconferentie van München. Hij sprak daarbij zijn afkeer uit voor ‘de dubbele standaard’ van het Westen en de door de Verenigde Staten opgedrongen ‘unipolaire’ wereld. Bij de Navo-expansie is dan ook geenszins het effect daarvan onderzocht op de Europese veiligheidsstructuur en de strategische belangen van de alliantie. De Russische bezwaren zijn nooit serieus genomen. Meer, op 07/02/2019 stemde de Verchovna Rada, het Oekraïense parlement, een grondwetswijziging die de neutrale status van het land afschafte. Sindsdien is elke president van Oekraïne ertoe gehouden het land richting Navo- en EU-lidmaatschap te leiden (artikel 102). Voor Poetin is dit ‘adding insult to injury’. Hij en zijn nationale veiligheidsadviseur Patroesjev beschouwen Oekraïne sindsdien als een protectoraat van het Westen. ‘A conflict waiting to happen’ zat hierin ingebakken. De getergde Poetin van 2007 is de woedende Poetin van 2022.

Het voor Rusland provocatief uitbreiden van de Navo als militaire alliantie, de lichtzinnige beloftes aan Georgië en Oekraïne op de Navo-top van Boekarest in april 2008 c.q. het investeren van miljarden op miljarden in legers en materieel, zijn vandaag uitgemond in een beschamend falen wat betreft het behoud van de vrede in Europa. Dat is niet het resultaat van een gebrek aan investeringen, zoals de cijfers voor 2020 (een enkel jaar) aantonen: Rusland besteedde dat jaar 61,7 miljard US dollar aan defensie, de Verenigde Staten 778 miljard, het Verenigd Koninkrijk 59,2 miljard, Duitsland 52,8 miljard en Frankrijk 52,7 miljard.

De grootste vier Navo-lidstaten gaven dus in 2020 samengeteld 942,7 miljard US dollar uit aan defensie, Rusland zowat 15 keer minder. Voor de volledigheid, in 2020 besteedde China 252 miljard US dollar aan defensie, India 72,9 miljard, Saudi-Arabië 57,5 miljard, Japan 49,1 miljard en Zuid-Korea 45,7 miljard. Alles samen vertegenwoordigt dit een bedrag van 1.482 miljard US dollar of 75% van de totale militaire uitgaven in de wereld. De cijfers zijn afkomstig van de Military Expenditure Database, April 2021 van het Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI). De VS nemen meer dan de helft van de militaire uitgaven wereldwijd voor hun rekening. Dat laatste mag niemand angst inboezemen, het bevordert de wereldvrede nietwaar. De wapenwedloop gaat onverstoord voort.

Als het dan toch op afschrikking neerkomt, is niet de hoeveelheid wapens van belang, maar wel hun impact en efficiëntie. Vandaag floreert het militair-industrieel complex als vanouds. Hallucinant.

Budgettaire tekorten binnen de Navo zijn een drogreden voor het falend vredesbeleid door afschrikking. ‘Misschien ligt het wel aan de obsessie met defensie, ten koste van vredesopbouw en vertrouwenwekkende maatregelen’ (journalist en voormalig MO*- hoofdredacteur Gie Goris in De Standaard van 28/02/2022). Het gaat de facto om meer dan bescherming tegen Russische agressie, het gaat om een zichzelf voedend systeem dat zijn doelstellingen is voorbijgeschoten. Iets wat we meer zien bij grote internationale bureaucratieën. De Verenigde Naties zijn een ander goed voorbeeld. 

 

 

Geen witte ridders

Grootmachten hebben een vijandbeeld nodig om zich superieur te voelen en binnenlandse problemen te verdoezelen. Achter het haantjesgedrag schuilen economische belangen zoals in casu de levering en prijszetting van olie en gas c.q. de uitvoer van graan en maïs, of van gegeerde metalen als palladium (gebruikt in autokatalysatoren), nikkel (cruciaal metaal voor batterijen), koper (voor elektrische bekabeling), uranium (kernreactoren), platina, aluminium en titanium.

Economisch is Rusland helemaal geen grootmacht (het bbp is lager dan dat van de Benelux), maar het neemt wel een cruciale positie in op meerdere grondstoffenmarkten. Het is een belangrijke producent van ruwe olie (12% van de wereldproductie), aardgas (17%), tarwe (10%), zonnebloemolie (26%), palladium (43%), platina (12%), nikkel (20%), aluminium (6%), kobalt (5%) en meststoffen zoals potas (20%). Poetin heeft ondertussen de export beperkt of verboden van sommige van die grondstoffen.

Drastische economische en financiële sancties tegen Rusland zullen de olie- en gasprijzen verder doen stijgen en de aanvoerketens van materialen verder onder druk zetten, waarna er allicht een wereldwijde vertraging van de economische groei volgt. Het is meer dan waarschijnlijk dat vooral de Europese burgers in dat scenario de financiële rekening betalen voor de Oekraïense soevereiniteit, Navo- en EU-aspiraties.

De inflatie in de eurozone steeg in februari naar 5,8%. België is alweer een koploper in koopkrachtverlies met een inflatie van 9,6%. Sommige analisten zien al dreiging opduiken van recessie, een terugval van de economische groei door de sterk gestegen grondstoffenprijzen, en van stagflatie, een zwakke conjunctuur in combinatie met een hoge inflatie. Voor stagflatie ontbreekt evenwel een structureel patroon waarin ook hoge werkloosheid vervat zit, wat vandaag niet aan de orde is, integendeel er is krapte op de arbeidsmarkt. De oorlog kan de eurozone 1 tot 1,5% groei kosten. Dus geen 3,9% groei in 2022, maar 2,5%.

De Europese gasprijs is op 07/03/2022 naar een nieuwe recordstand geklommen van 340 euro per megawattuur. Dat is 20 keer hoger dan een jaar geleden en 15 keer hoger dan de Amerikaanse gasprijs. Op de vorige piek in december 2021 was gas net geen 181 euro per megawattuur waard. Sinds het begin van de Oekraïnecrisis is de gasprijs met 350% gestegen. Mogelijk manipuleert het Russische aardgasbedrijf Gazprom de groothandelsprijzen door kunstmatig aanvoerschaarste te creëren, kortom de gaskraan wat meer open of dicht te draaien. De referentieprijzen voor Europees gas worden bepaald op de Nederlandse termijnmarkt in Amsterdam (Dutch TTF gas futures).

Nagenoeg 91 % van de aardgasinvoer komt van buiten de EU. Door de nakende sluiting van de Nederlandse aardgaswinning zal dat aandeel nog vermeerderen. De drie belangrijkste gasleveranciers van de Europese Unie zijn Gazprom met 38% (o.m. via pijpleidingen dwars door Oekraïne en Wit-Rusland) , het Noorse Equinor met 22% en het Algerijnse Sonatrach met 9%. Zowat 18% van de bevoorrading gebeurt door LNG-tankers met vloeibaar gas uit Qatar, de Verenigde Staten en Nigeria. Daarnaast komt er vandaag nog 9% aanvoer uit Europa zelf: Nederland, Roemenië en Duitsland. 4% ten slotte is afkomstig uit Libië en Azerbeidzjan.

Zonder Russisch gas moet Europa zijn gasverbruik met 10 tot 15% verminderen, bv. door opnieuw in te zetten op kernenergie en steenkool (flagrant ingaand tegen de Europese Green Deal) c.q. door de investeringen in hernieuwbare energie te versnellen. Het Internationaal Energieagentschap heeft hierover op 03/03/2022 een rapport gepubliceerd: ‘A 10-Point Plan to Reduce the European Union’s Reliance on Russian Natural Gas’. Vooral Duitsland zit in de rats: 55% van de gastoevoer en 42% van de olie komt uit Rusland. Deels het gevolg van de Energiewende, de ondoordachte en dure beslissing tot sluiting tegen 2022 van alle Duitse kerncentrales, in 2011 genomen door de regering van bondskanselier Angela Merkel na de kernramp in het Japanse Fukushima, 8.754 km verwijderd van Berlijn. 

In een nota die de Belgische regulator Creg op 25/02/2022 heeft verzonden aan minister van Energie Tineke Van der Straeten, waarschuwt de energiewaakhond dat Rusland als de dominante gasleverancier van de Europese Unie een ‘zorgwekkende marktmacht’ heeft over de gas- en elektriciteitsprijzen, die kan leiden tot ‘een ontwrichting van de waarde van het geld (door inflatie) en de economie in zijn geheel’. Daar moeten we dringend van af. Volgens de Creg ‘leert de huidige harde werkelijkheid dat België de aardgasafhankelijkheid voor elektriciteitsproductie niet kan uitbreiden’. Bye bye gascentrales, welcome back kerncentrales! Tineke, die graag snorrend zwamt over hoe geweldig ze wel is, een stralend theelichtje voor de mensheid, zou nu toch bereid zijn haar oogkleppen af te zetten en haar Groene dogma over de kernuitstap in te slikken. Dat zal zwaar op de maag vallen bij Ecolo-Groen.

Wat met de olieprijzen? Een vat Brent-petroleum kostte op 08/03/2022 129,92 US dollar per vat. Het oliekartel OPEC+ (in meerderheid de Arabische landen en Rusland) weigert de productie te verhogen om de prijzen te drukken. Rusland is na de Verenigde Staten en Saudi-Arabië de derde grootste olieproducent ter wereld. Opwaartse druk op de prijzen ontstaat ook doordat klassieke grote oliebedrijven minder investeren in nieuwe olievelden omwille van de maatregelen tegen de klimaatverandering. Dat beperkt nog extra het aanbod. Anderzijds verkoopt Rusland door de handelsembargo’s (prijsverhogend voor de verbruiker) zijn olie nu aan dumpingprijzen aan o.m. China.

Voor aluminium, nikkel, zink, kobalt, tarwe, maïs en palmolie hebben de prijzen eveneens nieuwe hoogtepunten bereikt. Ter info, een doorsneebatterijpak voor een elektrische auto heeft 8 kilo lithium nodig, 35 kilo nikkel, 20 kilo mangaan en 14 kilo kobalt. ‘Het Internationaal Monetair Fonds raamt dat de vraag maal drie tot maal zes gaat. Het aanbod uit de mijnbouw beent dat nooit bij. Daardoor verwacht het IMF het komende decennium een verdubbeling tot een verviervoudiging van de prijzen van koper, kobalt, nikkel en lithium - tegenover de prijs van voor de recente explosieve prijsstijgingen’ (Koen De Leus, hoofdeconoom BNP Paribas Fortis in De Tijd 09/03/2022).

Cui bono? Het Internationaal Energieagentschap heeft berekend dat de bedrijven uit de energiesector liefst 200 miljard euro overwinsten zullen boeken in 2022 met de huidige hoge energieprijzen. Onrust, beter nog paniek, doet de kassa rinkelen. Wees er maar van overtuigd dat slimme marktspelers zich daar zeer van bewust zijn, ook al komt dat in onze beate audiovisuele media nauwelijks aan bod. Die beperken zich tot ‘het is allemaal de schuld van de oorlog’. Merkwaardig en beschamend.

Wat olie en gas aangaat, profiteert tot nader order ook de Belgische overheid via haar hoge taksen, heffingen en accijnzen, die ze voorlopig niet echt substantieel afremt. De Vivaldi-regering wikt en weegt, kissebist en bakkeleit. Over de implementatie van een bevriezing van de energieprijzen zoals in Frankrijk, en het afromen van de overwinsten van de producenten, moet het eerste kabinetsoverleg nog beginnen, terwijl de Europese Commissie daartoe nochtans het kader aanreikt. Het worden vijgen na Pasen (als de winterkou voorbij is). ‘Decennialang floreerden handel en welvaart dankzij het vredesdividend. Vandaag is het ingeruild voor een oorlogstaks, die we betalen via de energiefactuur’ (Bart Haeck, redacteur politiek De Tijd 06/03/2022). Bedrijven en consumenten zijn de pineut van het wapengekletter en de marktmanipulaties.

‘De economische impact van de oorlog en de sancties is vooral voelbaar in Europa, dat dure energie moet invoeren terwijl de VS op dat vlak zelfvoorzienend zijn’, zegt Carsten Brzeski, hoofd macro-economie van ING in De Tijd van 08/03/2022. ‘Voor Europa is het economische plaatje grondig gewijzigd. Toch is ook de Amerikaanse economie niet immuun, zeker niet voor een eventuele forse afkoeling van de Europese economie. In dat geval lijkt het mij onwaarschijnlijk dat de Amerikaanse renteverhogingen die de markt nu incalculeert, voor dit jaar allemaal zullen plaatsvinden.’

Vanuit het standpunt van de Europese consument zijn sancties contraproductief als ze niet op korte termijn doeltreffend zijn maar integendeel lang blijven aanslepen in een bevroren conflict, wat volgens de Amerikaanse politieke analist Robert D. Kaplan, auteur van ‘The Coming Anarchy: Shattering the Dreams of the Post Cold War’ (2000), wel eens de echte bedoeling van Poetin zou kunnen zijn (Knack 02/03/2022). Er is dan ook dringend nood aan een pan-Europese veiligheidsstructuur in overleg met Rusland, en waar het de rol en de financiering van de Navo betreft, de Verenigde Staten. Overigens, de erkenning op 21/02/2022 door Rusland van de van Oekraïne afgescheurde pro-Russische volksrepublieken Donetsk en Loehansk als onafhankelijke staten, maakt een toetreding tot de Navo van Oekraïne als geheel op dit tijdstip ondenkbaar.

 

 

Stammentwisten

Ook de Verenigde Staten hebben hun eigenbelang voor ogen, of de president nu Donald Trump heet dan wel Joe Biden. Onder meer de winning van schalieolie en -gas (rendabel aan de huidige tarieven), de export van vloeibaar aardgas of LNG naar Europa en de verkoop van militair materieel (Duitsland alleen gaat 100 miljard euro extra investeren in het leger, de Bundeswehr). De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken heeft dan ook makkelijk praten (06/03/2022) over een gecoördineerde ban op de import van Russische olie in het Westen. Het is Europa dat de factuur betaalt, of beter de Europese consument-belastingbetaler.

Het afsluiten van de Russische aardgaskraan kan in Europa voor zware economische en politieke gevolgen zorgen die Poetin in het vuistje doen lachen. De Duitse bondskanselier Olaf Scholz heeft al afwijzend gereageerd op het voorstel van Blinken. Alleen al het opperen van het boycotidee heeft de prijzen van olie en gas sterk omhoog gejaagd. En dat is alweer bingo voor Poetin. Onbesuisde grootspraak en represailledrang zetten geen zoden aan de dijk. Wat dat betreft, is de Amerikaanse attitude ronduit irritant. President Joe Biden stelt nu unilateraal en onmiddellijk een embargo in op de invoer in de VS van olie, gas en steenkool uit Rusland (08/03/2022). De maatregel is vooral symbolisch. De Amerikanen zijn op alle terreinen grotendeels selfsupporting. Zo is Russische olie in de VS goed voor zo'n 5% van de import, in de EU is dat 26%. Voor gas is de import nihil. Het gaat dus vooral om het theatraal effect. Borstkloppen. O ja, de VS stellen geen ban in op uranium uit Rusland, want dat hebben ze nodig voor hun kerncentrales. Iets meer dan de helft van het benodigde uranium komt uit Rusland (via Rosatom), Kazakhstan en Oezbekistan.

De Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk kiezen voor een stelselmatige, gefaseerde afbouw eerder dan hun economieën te wurgen. Europa wil in 2030 volledig afgekickt zijn van Russisch gas. Dit jaar gaat de EU al twee derde van de Russische gasinvoer knippen. Of dat meer is dan wishful thinking van vicevoorzitter van de Europese Commissie Frans Timmermans, valt nog af te wachten. In hun eerste reacties bij de Russische inval in Oekraïne leken laatstgenoemde, tevens Europees commissaris voor de European Green Deal, en zijn Amerikaanse evenknie John Kerry, speciaal presidentieel gezant voor klimaat, zich trouwens minder druk te maken over de bevolking van Oekraïne dan over de vraag in hoever president Poetin zich in de gegeven omstandigheden nog wel aan de klimaatakkoorden zal houden. Verblind door hun functie?

De Verenigde Staten beschouwen zowel Rusland als China als ‘systemische geopolitieke rivalen’, zie het Navo-rapport ‘NATO 2030: United for a New Era’ dd. 25/11/2020. Ze zijn bezorgd over de groeiende handelsrelaties en economische banden tussen Europa enerzijds, Rusland en China anderzijds. Ze willen assertief hun invloedssfeer behouden en waar mogelijk uitbreiden. Dat botst met de herwonnen ambities van Rusland en de zelfbewuste opstelling van China, bv. via het Belt and Road Initiative. China en ook India houden zich in het Oekraïens conflict op de vlakte en dringen aan op een diplomatieke oplossing door gelijkwaardige dialoog en onderhandeling tussen de betrokken partijen. Turkije en Israël hebben al voorgesteld te bemiddelen.

De morele superioriteit en het bijbehorende dedain die het Westen bij herhaling etaleert, roept vooral aversie op die de dialoog bemoeilijkt. Verwaandheid en gekrenkte trots vormen een gevaarlijke cocktail. Zeker in de omgang met autocraten als Vladimir Poetin en Xi Jinping. Overigens, zou Washington het accepteren als Canada, Mexico of een ander Latijns-Amerikaans land zich aansloot bij een concurrerend militair bondgenootschap, zoals Oekraïne het lidmaatschap van de Navo nastreeft? Zie het decennialange economisch embargo tegen het Caribische eiland Cuba nadat daar een communistische regering onder Fidel Castro in 1959 de macht had gegrepen? Zie ook de kernrakettencrisis in 1962. Wat historisch perspectief kan nooit kwaad.

Onderzoeker Koert Debeuf (VUB, Oxford University), auteur van ‘Tribalization. Why War is Coming’ (2018), poneert in De Morgen van 28/02/2022: ‘We moeten Rusland en China echt proberen te begrijpen. Door ‘tribalisering’, of stammenvorming, sluit iedereen zich op in zijn eigen gelijk en projecteert een vijandbeeld op de andere. Daar moest oorlog van komen, in dit geval de Russische inval in Oekraïne. Ook China is de toon enorm aan het verscherpen. Hongkong is al lang geen zelfstandige biotoop meer, maar gewoon een deel van China. En in Taiwan zitten ze bang te wachten op de inval. In de VS is de polarisering verder toegenomen. Een burgeroorlog is niet zonder meer uit te sluiten. We hebben de psychologie van Rusland vijftien jaar lang genegeerd. We hadden veel eerder in gesprek moeten gaan. En niet drie dagen voordat Poetin Oekraïne binnenviel. Hetzelfde is nu trouwens aan het gebeuren met China. Xi Jinping loopt enorm gefrustreerd rond. We moeten hen echt proberen te begrijpen. We zijn te arrogant. De Verenigde Staten bestempelen Rusland en China als de vijanden. Wel dan gaan ze zich ook zo gedragen.’

Hoe stelt China zich eigenlijk op in de Oekraïnekwestie? China valt Rusland niet af en legt de schuld voor het conflict bij de Verenigde Staten. Dat bleek op de persconferentie van de Chinese minister van Buitenlandse Zaken Wang Yi op 07/03/2022 in Beijing. ‘De vriendschap tussen het Chinese en Russische volk is stevig als een rots’, aldus Wang Yi, die weigert de Russische acties in Oekraïne een ‘invasie’ te noemen. ‘Er is een mooi vooruitzicht tot samenwerking. Ongeacht hoe onzeker en uitdagend de internationale situatie ook mag zijn, China en Rusland zullen hun strategische partnerschap voor een nieuw tijdperk gestaag bevorderen.’ Wang Yi haalde uit naar de Verenigde Staten, die ‘in een poging hun hegemonie te behouden een Koude Oorlogsmentaliteit hebben doen herrijzen’.

Niettemin is China niet gelukkig met de gang van zaken. Het heeft grote economische belangen in Oekraïne, dat bedoeld was deel uit te maken van het Belt and Road Initiative. Bovendien houden de Chinezen niet van de schending van territoriale integriteit. Beijing weigerde op 25/02/2022 in de VN-Veiligheidsraad een resolutie goed te keuren waarin de Russische invasie van Oekraïne wordt veroordeeld, maar hield het bij een onthouding. Naar Chinese normen is dat een afkeuring van het optreden van Poetin. Bovendien heeft de Asian Infrastructure Investment Bank (AIIB) op 03/03/2022 aangekondigd alle leningen aan Rusland en Wit-Rusland onmiddellijk ‘on hold’ te zetten en ‘opnieuw te evalueren’ als gevolg van de Russische invasie in Oekraïne. China is met een belang van 30% de grootste aandeelhouder van de bank, waarvan de hoofdzetel in Beijing is gevestigd. Rusland zelf behoudt een aandeel van 6,7% in de instelling. De AIIB overziet de financiering van infrastructuurprojecten in Azië en Oceanië. Ze heeft een kapitaal van 100 miljard US dollar en een AAA-rating. Als aanvulling, ook India heeft de Russische agressie niet veroordeeld, noch in de VN-Veiligheidsraad, noch in de Algemene Vergadering.

De oorlog in Oekraïne is een gamechanger, een keerpunt in de Europese geschiedenis zoals de Franse president Emmanuel Macron en de Duitse bondskanselier Olaf Scholz ons voorhouden. President Vladimir Poetin en zijn entourage hebben geopteerd voor een pariastatus van Rusland op het internationale toneel. Verdere toenadering tot China zal hem hier ongetwijfeld soelaas bieden, maar dan wel in een ondergeschikte rol. Niet direct het beste vooruitzicht voor Poetin om een plaats in de geschiedenisboeken te verwerven als een Groot Leider. Hopelijk heeft hij niet de ambitie zich te spiegelen aan collega-tirannen als Adolf Hitler, Jozef Stalin of Mao Zedong waarvoor miljoenen doden slechts een detail in de marge waren. Dat zou ons voeren naar de donkerste uren die Europa ooit beleefd heeft. ‘The horror! The horror!’ (Kurz in Joseph Conrad’s roman ‘Heart of Darkness’ en Francis Ford Coppola’s film ‘Apocalypse Now’).

 

 

Grootheidswaan

Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie en de aftakeling van Rusland onder drankorgel Boris Jeltsin, die oligarchen als roofridders het land liet plunderen, wilde Vladimir Poetin orde op zaken stellen, stabiliteit verzekeren, de economie en de levensstandaard doen opleven, maar vooral Rusland terug op de kaart zetten als grootmacht die respect verdient, zo niet afdwingt. Gedaan met negeren en denigreren. Poetin kwam 22 jaar geleden aan de macht, op 31/12/1999. Tijdens zijn eerste twee ambtstermijnen klom Rusland economisch snel uit het slop en kende gigantische groeicijfers. Zijn autocratische regeerstijl heeft hem evenwel steeds meer doen aansluiten bij totalitaire regimes als dat van China. Door het voeren van een economisch beleid dat is gecorrumpeerd door nepotisme en favoritisme heeft hij, als onaantastbaar geachte machthebber, bovendien zichzelf stevig verrijkt.

Via het toekennen van lucratieve banen en handelscontracten aan zijn medestanders die hem vervolgens ook de bal toespelen, is Poetin een van de meest gefortuneerde Russen ooit geworden met een geschat vermogen van 200 miljard US dollar. Dat houdt hij niet in eigen naam aan, maar via oligarchen en vertrouwelingen die hem schatplichtig zijn, waaronder de beroemde Sint-Peterburgse cellist Sergej Roldoegin. De Britse econoom en mensenrechtenactivist Bill Browder gaat ervan uit dat het kapitaal in het bezit van of beheerd door de top 50 Russische oligarchen een slordige 1.000 miljard US dollar bedraagt (Knack 01/03/2022). Daar kan de georganiseerde misdaad (vory-v-zakone) nog een punt aan zuigen. Al dat verborgen geld is evenveel waard als ongeveer 85% van de Russische economie.

In verband hiermee wordt het tijd dat er een einde komt aan de zogenaamde ‘gouden paspoorten’, de ‘citizenship by investment' (CBI)-regelingen, waarbij onderdanen van derde landen (bv. Rusland) nationaliteitsrechten in een lidstaat van de Europese Unie kunnen krijgen in ruil voor een investering. Daarnaast zijn er de gelijkaardige ‘gouden visa’, de 'residence by investment' (RBI)-regelingen. Money makes the world go around. Drie lidstaten hebben CBI-regelingen: Bulgarije, Cyprus en Malta. Ze worden afgebouwd in Bulgarije en Cyprus. Twaalf lidstaten hebben RBI-regelingen: Bulgarije, Cyprus, Estland, Griekenland, Ierland, Italië, Letland, Luxemburg, Malta, Nederland, Portugal en Spanje. Het Europees Parlement heeft op 15/02/2022 wetgevend initiatief genomen om de verwerpelijke CBI-praktijk uit te faseren en de RBI-praktijk streng te controleren. Burgerschap is een recht, geen handelsartikel. Een maand geleden, in de machtsopbouw rond Oekraïne, stopte ook de Britse regering met het uitreiken van gouden visa aan mensen die minstens 2 miljoen pond (2,4 miljoen euro) in het Verenigd Koninkrijk investeren.

Het isolement van Poetin in zijn ambtswoning en datsja’s (buitenverblijven), nog versterkt door de recente covid-19-pandemie, heeft hem wereldvreemd en paranoïde gemaakt. Aan de glasnost (openheid) en perestrojka (staatkundige en economische hervormingen) van de laatste Sovjetleider, de in Rusland impopulaire Michail Gorbatsjov, heeft hij geen boodschap meer. Poetins waanideeën over de teloorgang van de Sovjet-Unie hebben geresulteerd in rancune en wraakgevoelens. Zijn entourage van hielenlikkers geeft uit eigenbelang geen weerwoord en moedigt hem aan in zijn echokamer van het Grote Gelijk. 'Nergens is het cynisme en amoralisme zo groot als in het Kremlin', zegt gewezen voorzitter van de Europese Raad Herman Van Rompuy (Knack 01/03/2022). Vergeten we ook niet dat door de herziening van de Russische grondwet in 2020, Poetin niet alleen tot 2036 aan de macht kan blijven, maar ook immuniteit geniet voor de daden die hij gesteld heeft tijdens zijn ambtstermijn.

Poetin wil de ‘russkiy mir’ of ‘Russische leefwereld’ vrijwaren, een culturele, etnische en religieuze unie van volkeren waarvan de eenheid van buitenaf wordt belaagd door militair gevaar (de Navo) en culturele permissiviteit (de Westerse decadentie en zelfzucht). Vanuit zijn Groot-Russische gedachtengoed heeft Oekraïne voor Poetin geen bestaansreden. Het kan alleen functioneren als een vazalstaat (Malorossiya of Klein-Rusland) zoals Wit-Rusland (Belarus) en Kazachstan. De Russische machthebbers beschouwen Oekraïne (‘grensland’ in het Russisch) als het historische en religieuze hartland van de ‘Russische wereld’ en de inwoners van deze vlaktes als een orthodox broedervolk. Op 12/07/2021 publiceerde Poetin een essay over 'De historische en spirituele eenheid van Russen en Oekraïners'. Dat maakt zijn drieste invasie nog uitzinniger. Een Russisch leger dat Kiev in puin schiet, is als een katholieke strijdmacht die Rome in de as legt. In Kiev ligt niet alleen de oorsprong van het Russische rijk maar ook die van de Russisch-Orthodoxe kerk.

Uittreksels (in het Engels) uit Poetins essay (verschenen op de website van het Kremlin): ‘Russians, Ukrainians, and Belarusians are all descendants of Ancient Rus, which was the largest state in Europe. The throne of Kiev held a dominant position in Ancient Rus. Ukraine and Russia have developed as a single economic system over decades and centuries. The profound cooperation we had 30 years ago is an example for the European Union to look up to. We are natural complementary economic partners. Such a close relationship can strengthen competitive advantages, increasing the potential of both countries. I am confident that true sovereignty of Ukraine is possible only in partnership with Russia. Our spiritual, human and civilizational ties formed for centuries and have their origins in the same sources, they have been hardened by common trials, achievements and victories. Our kinship has been transmitted from generation to generation. It is in the hearts and the memory of people living in modern Russia and Ukraine, in the blood ties that unite millions of our families. Together we have always been and will be many times stronger and more successful. For we are one people.’ Poetin verbergt zijn ambities en intenties niet. Verbazend dat de Navo en de EU dit essay niet ernstiger hebben genomen.

Vladimir Poetin ziet Kiev als de bakermat van de Russische cultuur. In zijn essay noemt hij Kiev ‘de moeder van alle Russische steden’. Ze is de basis van het eeuwige, heilige en christelijke Rusland dat hij steevast zegt te verdedigen en dat zijn oorsprong vindt in het Kievse Rijk, ontstaan in 882 en beschouwd als de vroegmiddeleeuwse voorloper van het huidige Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland. Het werd geconsolideerd in het Tsaardom Rusland, de gecentraliseerde Russische staat vanaf de aanname van de titel van tsaar door Ivan IV Grozni (de Verschrikkelijke) in 1547 tot de stichting van het keizerrijk Rusland door Peter I de Grote in 1721. Vanaf 1667 behoorde het oosten van Oekraïne eveneens tot het Keizerrijk Rusland, het westen kwam erbij in 1793. Het Kanaat van de Krim was al in 1783 ingelijfd door tsarina Catharina II de Grote.

Dat historische kader en zijn rancune over de teloorgang van de machtige Sovjet-Unie (in zijn ogen ‘de grootste geopolitieke catastrofe van de 20e eeuw’) vormen de denkwereld waarin Poetin beweegt. Sovjetpartijleider Nikita Chroesjtsjov droeg in 1954 de Krim over aan Oekraïne. Voor Poetin is de annexatie bij Rusland in 2014 dan ook niet meer dan een gerechtvaardigde terugname, overigens goedgekeurd door het parlement van de Krim. In de havenstad Sevastopol is het hoofdkwartier van de Russische Zwarte Zeevloot gevestigd. Verderop aan de Oekraïense kust ligt de historisch al even belangrijke stad Odessa, beroemd door de legendarische trappenscène uit de filmklassieker ‘Pantserkruiser Potemkin’ (1925) van de Russische regisseur Sergej Eisenstein, later (1987) opnieuw gebruikt in de film ‘The Untouchables’ van de Amerikaanse regisseur Brian De Palma.

Volgens de Israëlische historicus Yuval Noah Harari, auteur van ‘Sapiens’, ‘Homo deus’ en ‘21 lessen voor de 21e eeuw’, heeft Poetin zichzelf in de voet geschoten. 'Waarom Vladimir Poetin de oorlog al heeft verloren.' Onder die titel heeft hij op 28/02/2022 een opiniestuk gepubliceerd in de Britse krant The Guardian. Harari ziet Poetin als een despoot die Oekraïne niet erkent. Maar door zijn invasie heeft hij het omgekeerde bereikt van wat hij wilde. 'De laatste dagen hebben bewezen dat Oekraïne een echte natie is, dat Oekraïners een echt volk zijn, en dat ze zeker niet in een nieuw Russisch rijk willen leven.'

Yuval Noah Harari in The Guardian: ‘The war in Ukraine will shape the future of the entire world. If tyranny and aggression are allowed to win, we will all suffer the consequences. … Unfortunately, this war is likely to be long-lasting. Taking different forms, it may well continue for years. But the most important issue has already been decided. The last few days have proved to the entire world that Ukraine is a very real nation, that Ukrainians are a very real people, and that they definitely don’t want to live under a new Russian empire. The main question left open is how long it will take for this message to penetrate the Kremlin’s thick walls.’

Een commentaar die in de huidige context volledig correct is, maar geen ruimte laat voor de Russische gevoeligheden en bekommernissen, wie ook de bewoner van het Kremlin mag zijn. Ook Poetin is niet het eeuwige leven toebedeeld. Het zal erop aankomen zo niet met hem, dan toch met zijn opvolger tot duurzame, gerespecteerde afspraken te komen over de invloedssferen, de machtsverhoudingen en de veiligheid in Europa. Zonder taboes en met vrede als belangrijkste, blijvende doelstelling. Met grootspraak, borstgeroffel en spiegeltjes aan de wand gaan we er niet geraken. Daadkracht aan emotionele intelligentie koppelen, is de grote uitdaging van dit conflict. Rationaliteit, objectiviteit en terughoudendheid. Moeilijk, maar noodzakelijk.

 

 

The fog of war

Idesbald Goddeeris, hoogleraar imperiale geschiedenis KU Leuven, in De Standaard van 04/03/2022: ‘Oorlogszuchtige taal, wapenleveringen … De EU laat zich niet onbetuigd sinds Rusland Oekraïne binnenviel. Die houding is gevaarlijk. We moeten het hoofd koel houden. Europa mag geen polarisatie prediken, maar moet vrede blijven verdedigen. Moskou doet onverwachte en domme dingen. Bij zoveel irrationaliteit moeten we escalatie vermijden, geen olie op het vuur gieten. Verzoenen in plaats van opruien. Uiteindelijk zullen we een modus vivendi met Rusland moeten vinden. In plaats van bij het einde van de Koude Oorlog de Navo te hervormen en de Russen opnieuw een plaats te geven in een ‘Europees Concert’, hebben we hen geïsoleerd en miskend. De gevolgen laten zich nu voelen: een nieuwe oorlog op het Europese continent.’

Niemand had gedacht dat de Navo zich na de Koude Oorlog zou kunnen heruitvinden als mondiale militaire organisatie met enorme geostrategische ambities en territoriale uitbreiding. Defensie betekent bescherming tegen. Precies dat is waardoor Rusland zich geviseerd voelt en Poetin nu wild om zich heen slaat, hij beschouwt de Navo als een existentiële bedreiging voor zijn land en zijn regime. Het is tijd de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE - opgericht in 1973) te reanimeren, een overlegstructuur die de samenwerking tussen haar 57 lidstaten (waaronder Rusland) op militair, economisch en humanitair vlak wil bevorderen. Met engagement om conflicten op te lossen met vreedzame middelen. Haar invloed is afgezwakt door megalomane narcisten als Trump en potentaten als Poetin. Mogelijk is hier een rol weggelegd voor de ratio van Macron en/of Scholz.

VUB-professor internationale politiek Jonathan Holslag, auteur van ‘Van muur tot muur: de wereldpolitiek sinds 1989’ (2021), citeert in Knack van 02/03/2022 de Pruisische militaire strateeg Carl von Clausewitz, auteur van ‘Vom Kriege’ (1832): ‘Hoe meer verantwoordelijkheid iemand heeft, hoe belangrijker het is dat lef vergezeld wordt door een reflectieve geest zodat die persoon niet vervalt in een blinde uitbarsting van passie zonder vooruit te kijken’. In zijn boek ‘Vom Kriege’ ontwikkelt Von Clausewitz volgende stellingen:

  • Oorlog is een daad van geweld om zijn wil op te dringen.
  • De verdediging is superieur in verhouding tot de aanval.
  • Doorslaggevende middelen en resultaten verdienen altijd de voorkeur.
  • Om succesvol oorlog te voeren is eenheid vereist tussen de drie elementen die erbij betrokken zijn: het leger, de regering en het volk.
  • Oorlogshandelingen spelen zich af in een mistige, goeddeels ongekende omgeving (‘Nebel des Krieges’ of ‘fog of war’).
  • Een oorlog is een dynamische onstabiele interactie van emoties, toevalligheden en berekening en kan bijgevolg vele kanten uit.
  • Oorlog is de voortzetting van de politiek met andere middelen.

Perfect van toepassing op het conflict in Oekraïne.

 

Marc Peeters, 10 maart 2022.